For the global significance of the Greek Revolution and the subsequent creation of the Greek state—the first national state in Europe—we’ve also talked in the past, but today Sir Roderick Beaton will take us through it. He’s the English academic I turn to as a source whenever I want to write about modern Greek history, along with Thomas Gallant and other Anglo-Saxon scholars—there’s a special magic in learning your country’s history from foreigners, because while they love Greece, they present its history without any sentimentality, objectively pinpointing the flaws of the Greeks.

Without further ado, Sir Roderick Macleod Beaton*, for Greece Is.

(you can find the text in Greek below)

Few realize the importance of the Greek Revolution of 1821 for the creation of nation states in Europe and around the world.

The 1821 Greek Revolution was the first national-liberal movement to succeed in the Old World of Europe – after that in the United States, more or less at the same time as similar liberation movements in South America (between 1811 and 1825), and before every one of the new nation-states that would soon become the norm throughout Europe emerged.

The ideological groundwork had been laid – mostly by thinkers writing in French and German – during the previous century. Greeks didn’t invent the nation-state. But it was in Greece and by Greeks that the experiment was first put into practice in Europe.

The French Revolution, which began in 1789, would more famously transform the political life of the continent, and perhaps of the world, in the long run. But after the rise and fall of Napoleon Bonaparte, and after the Congress of Vienna had established an international order for the whole European continent in 1815, it looked very much as though the clock had been turned back to before 1789.

It was the revolution in Greece, that broke out in the spring of 1821, that began to change all that. The outcome of the Greek Revolution was the pivotal point on which the whole geopolitical map of Europe tilted away from the eighteenth-century model of multi-ethnic, autocratically ruled empires and towards the twentieth-century model of the self-determination of nation-states.

The London Protocol and the Birth of a Nation

One key date and event has often been overlooked or downplayed, even in histories of the Greek Revolution. The decisive moment came on 3 February 1830. It happened not on the battlefield or even in Greece at all, but in a dry conclave of dignitaries held at the British Foreign Office on Whitehall.

On that day the foreign ministers of Great Britain, France and Russia signed a document known as the “London protocol”. It declared, for the first time: “Greece will form an independent State, and will enjoy all those rights – political, administrative, and commercial – attached to complete independence”.

Greece (or Hellas/Ellada in Greek) was born at that moment and took its place on the political map of Europe. The Revolution wasn’t yet over – because it would take another two years for all the details to be worked out, including frontiers and the system of government. But that date in February 1830 marks the turning point.

After that, the list of new European states created on the same model is a long one: Belgium in 1831, Germany and Italy in 1871, Serbia, Romania and Montenegro in 1878, Bulgaria in 1908, Ireland in 1922, Turkey in 1923, to say nothing of the broader redrawing of the map of the continent in the wake of the two world wars and the Cold War of the twentieth century.

An Exceptional Nation State

The simple fact of this achievement has been missed by historians of Europe, and of the world, because their focus has always been on the bigger players further north and west: France, Germany, Italy.

For quite different reasons, this aspect of the Greek Revolution has also not, so far as I know, been properly recognized by Greek historians either. According to the well-established historical narrative that was consolidated by Spyridon Zambelios and Konstantinos Paparrigopoulos in the 1850s and 1860s, but goes back to the time of the Revolution, Greece was different. Greece was a special case.

Historians call this approach “exceptionalism”. Exceptionalism isn’t unique to Greece and Greeks. Far from it, that’s the thing about exceptionalism – actually, everybody does it.

The Greeks, so the story goes, had formed a nation since ancient times; the struggles of the 1820s had been about restoring that nation to its former, rightful condition; at the time and often thereafter, Greek independence would regularly be described as the “revival”, “regeneration”, or even “resurrection” of the ancient Hellenic civilization.

But the truth is that it wasn’t a restoration at all. The Greek nation-state that we know and love today and which was created out of the Revolution of the 1820s, is like nothing that had ever existed previously in the three-and-a-half-thousand-year history of the Greeks, as we know it through records preserved in their language.

The ancients, with their fixation on the “autonomy” of self-governing, mostly small city-states, never managed to make that leap. The Byzantine state, for all its fabled wealth, power and geographical reach, was something else again, and certainly never chose to define itself as “Hellas” or its people as “Hellenes”, as Greeks have done since 1821.

The nation-state that became a reality during the 1820s and 1830s was every bit as much of a novelty for Greeks – even if you accept the argument of Greek exceptionalism – as it was for the rest of the European continent at the time.

What made the Greek Revolution truly exceptional was that from the very start, it was never a matter for Greeks alone. In the very first declaration of independence, issued by Alexandros Ypsilantis at Jassy in Moldο-Vlahia on 24 February, under the headline “Fight for Faith and Fatherland”, the call went out to the “enlightened peoples of Europe”, who, “full of gratitude for the benefits bequeathed by our Ancestors to themselves, eagerly await the liberty of the Hellenes”.

A month later, in Kalamata, the leader of the Maniates, Petrobey Mavromichalis, addressed this appeal, which was published in several languages:

“We invoke therefore the aid of all the civilized nations of Europe, that we may the more promptly attain to the goal of a just and sacred enterprise, reconquer our rights, and regenerate our unfortunate people.”

The Revolution ultimately succeeded, after great sacrifices, because the wisest and most far-sighted of the Greek leaders during the 1820s saw the advantages of internationalizing their struggle. In this way, and through astute Greek diplomacy, the three great maritime powers of the day, Great Britain, France and Russia, became drawn into a conflict in which none of the three could afford to allow an advantage to either of the others.

When the three powers agreed in the spring of 1827 to send a joint naval taskforce into the Aegean, charged with enforcing a truce between the Greek revolutionaries and the Ottoman forces ranged against them, it was no surprise that the Greeks welcomed this sign of military intervention, while the Ottomans repudiated it. The unintended consequence was the battle of Navarino, which took place on 20 October that year.

The combined Ottoman and Egyptian fleets were all but destroyed by the guns of the British, French and Russian warships. It was a supreme victory for Greek diplomacy – since very few Greeks even had to take part, and very few Greek lives were lost.

*Freedom

From that day, the success of the Greek Revolution was assured. But of course this came at a cost: the eventual settlement had been taken out of Greek hands. It was now up to the three Great Powers to find a resolution. And so that protocol came to be signed in London, on 3 February 1830.

The powers had already decided that the new state must be a monarchy, not a republic as its provisional constitution had declared. Prince Otto, the second son of the philhellene King of Bavaria, Ludwig I, was named as its first king (e.n. after the assassination of its first Governor Ioannis Kapodistrias). Frontiers for the kingdom were determined at the same time. These included only the southern half of mainland Greece as it is today, and those islands closest to it in the Aegean. Neither the Greeks nor the Ottomans had any say in these decisions.

At the time and for long afterwards, even today, many Greeks have felt sore at this outcome. What had been won fell some way short of the absolute ideal of “Liberty or Death” that so many had fought and died for. On the other hand, the revolution had begun with those appeals to the conscience of Europe. And if the outcome had little to do with conscience, and everything to do with geopolitical calculation, it also firmly integrated the newly independent state into the evolving geopolitics of the continent, and indeed of the wider world.

Greece is not alone, among theoretically and legally “sovereign” states, in having so often been obliged to surrender some elements of its sovereignty in return for the security of alliances with others, or for the sake of “protection” by others that are larger and stronger. In practice, in the modern world, all independent states do this, to varying degrees. This is why “America First” and Brexit have brought such havoc, and so little of the promised gains, to their respective nations.

When the future king, Prince Otto, arrived at Nafplio aboard a British warship on 6 February 1833, to a rapturous reception on the shore, the event marked a double first: the first Greek state in all the long history of the Greeks; and the first new nation-state to follow the example of the Americas and win recognition in the Old World of Europe.

* Sir Roderick Macleod Beaton (rod.beaton@kcl.ac.uk), FBA, FKC (born 29 September 1951) is a retired academic. He was a Professor of Modern Greek and Byzantine History, Language and Literature at King’s College London from 1988 to 2018.

Read the full article on Greece Is.

Subscribe now

(ακολουθεί το κείμενο στα ελληνικά)

Η Ελλάδα έχει την πρωτοτυπία και στις δύο εθνικές εορτές της, την 25η Μαρτίου και την 28η Οκτωβρίου να γιορτάζει την έναρξη του πολέμου, όχι τη λήξη όπως συνηθίζεται στις περισσότερες χώρες. Για την 28η Οκτωβρίου και την είσοδο της Ελλάδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μιλήσαμε λίγο πριν λίγους μήνες στο The Good, the Bad and the Ugly Invader. Την 25η Μαρτίου εορτάζεται η έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης το 1821. Για την ακρίβεια, οι Έλληνες είχαν αρχίσει τις εχθροπραξίες λίγες ημέρες νωρίτερα στην Πελοπόννησο (και λίγες εβδομάδες πριν στη Μολδοβλαχία-τη σημερινή Ρουμανία), αλλά η κυβέρνηση του (Βαυαρού) βασιλιά Όθωνα Α΄ το 1838 καθιέρωσε με διάταγμα την εθνική γιορτή στις 25 Μαρτίου, ημέρα μεγάλης θρησκευτικής εορτής, καθώς εορτάζεται ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου.

Για την παγκόσμια σημασία της Ελληνικής Επανάστασης και την επακόλουθη δημιουργία του ελληνικού κράτους, του πρώτου εθνικού κράτους στην Ευρώπη, έχουμε επίσης μιλήσει στο παρελθόν, αλλά σήμερα θα μιλήσει γι' αυτό ο Sir Roderick Beaton, ο Άγγλος πανεπιστημιακός στον οποίο προστρέχω σαν πηγή όποτε θέλω να γράψω κάτι για την νεότερη ελληνική ιστορία, μαζί με τον Thomas Gallant και άλλους αγγλοσάξωνες-έχει άλλη μαγεία να μαθαίνεις την ιστορία του τόπου σου από ξένους, γιατί ενώ τον αγαπάνε, έχουν την ικανότητα να την παρουσιάζουν χωρίς συναισθηματισμούς, εντοπίζοντας τα κακώς κείμενα όντας αντικειμενικοί.

Του Roderick Beaton* για το Greece is.

Λίγοι αντιλαμβάνονται τη σημασία της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 στη δημιουργία εθνικών κρατών στην Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο.

Η Ελληνική Επανάσταση υπήρξε το πρώτο φιλελεύθερο-εθνικό κίνημα που πέτυχε στην Παλαιό Κόσμο της Ευρώπης – μετά αυτό των Ηνωμένων Πολιτειών - περίπου την ίδια εποχή με παρόμοια απελευθερωτικά κινήματα στη Νότια Αμερική (μεταξύ 1811 και 1825), και πριν από την εμφάνιση όλων των νέων εθνικών κρατών που σύντομα θα γίνονταν ο κανόνας σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Η ιδεολογική προετοιμασία είχε προηγηθεί – κυρίως από στοχαστές που έγραφαν στα γαλλικά και τα γερμανικά – κατά τον προηγούμενο αιώνα. Οι Έλληνες δεν εφηύραν το έθνος - κράτος. Αλλά ήταν στην Ελλάδα και από τους Έλληνες που το πείραμα αυτό εφαρμόστηκε για πρώτη φορά στην Ευρώπη.

Η περίφημη Γαλλική Επανάσταση, που ξεκίνησε το 1789, θα μεταμόρφωνε την πολιτική ζωή της ηπείρου και ίσως του κόσμου, πιο εντυπωσιακά. Αλλά μετά την άνοδο και την πτώση του Ναπολέοντα Βοναπάρτη, και μετά το συνέδριο της Βιέννης που καθιέρωσε μια διεθνή τάξη για ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο το 1815, φαινόταν ότι ο χρόνος είχε γυρίσει πίσω πριν το 1789.

Ήταν η επανάσταση στην Ελλάδα, που ξέσπασε την άνοιξη του 1821, που άρχισε να αλλάζει όλα αυτά. Το αποτέλεσμα της Ελληνικής Επανάστασης αποτέλεσε το κομβικό σημείο πάνω στο οποίο γύρισε όλος ο γεωπολιτικός χάρτης της Ευρώπης, μακριά από το μοντέλο του δέκατου όγδοου αιώνα με πολυεθνικές αυτοκρατορίες που κυβερνώνταν αυταρχικά, και προς το μοντέλο του εικοστού αιώνα με την αυτοδιάθεση των εθνικών κρατών.

Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου και η Γέννηση ενός Έθνους

Μια καθοριστική ημερομηνία και ένα γεγονός που συχνά παραβλέπεται ή υποβαθμίζεται, ακόμη και στις ιστορίες της Ελληνικής Επανάστασης: Η αποφασιστική στιγμή ήρθε στις 3 Φεβρουαρίου 1830. Δεν συνέβη στο πεδίο της μάχης ούτε καν στην Ελλάδα, αλλά σε μια ψυχρή σύνοδο αξιωματούχων που έλαβε χώρα στο Βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών στο Whitehall.

Εκείνη την ημέρα οι υπουργοί Εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας υπέγραψαν ένα έγγραφο γνωστό ως «Πρωτόκολλο του Λονδίνου», το οποίο δήλωνε, για πρώτη φορά: «Η Ελλάς θα αποτελέσει ανεξάρτητο Κράτος και θα απολαμβάνει πάντα τα δικαιώματα – πολιτικά, διοικητικά και εμπορικά – που συνδέονται με την πλήρη ανεξαρτησία».

Η Ελλάδα γεννήθηκε εκείνη τη στιγμή και πήρε τη θέση της στον πολιτικό χάρτη της Ευρώπης. Η Επανάσταση δεν είχε ακόμη τελειώσει – καθώς θα χρειαζόταν άλλα δύο χρόνια για να διευθετηθούν όλες οι λεπτομέρειες, συμπεριλαμβανομένων των τελικών συνόρων και του συστήματος διακυβέρνησης. Αλλά αυτή η ημερομηνία του Φεβρουαρίου 1830 σηματοδοτεί το σημείο καμπής.

Μετά από αυτό, ο κατάλογος των νέων ευρωπαϊκών κρατών που δημιουργήθηκαν με το ίδιο μοντέλο είναι μακρύς: Βέλγιο το 1831, Γερμανία και Ιταλία το 1871, Σερβία, Ρουμανία και Μαυροβούνιο το 1878, Βουλγαρία το 1908, Ιρλανδία το 1922, Τουρκία το 1923, χωρίς να αναφερθούμε στην ευρύτερη επανασχεδίαση του χάρτη της ηπείρου μετά τους δύο παγκόσμιους πολέμους και τον Ψυχρό Πόλεμο του εικοστού αιώνα.

Ένα Ξεχωριστό Εθνικό Κράτος

Το επίτευγμα της Ελλάδας έχει διαφύγει της προσοχής των ιστορικών της Ευρώπης και του κόσμου, επειδή αυτή ήταν τους τελευταίους αιώνες ήταν στραμμένη στους μεγαλύτερους παίκτες πιο βόρεια και δυτικά: Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία.

Για εντελώς διαφορετικούς λόγους, αυτή η πτυχή της Ελληνικής Επανάστασης δεν έχει αναγνωριστεί επαρκώς ούτε από τους Έλληνες ιστορικούς, απ’ όσο γνωρίζω. Σύμφωνα με την ιστορική αφήγηση που εδραίωσαν ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος και ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος τη δεκαετία του 1850 και 1860, αλλά που ανάγεται στην εποχή της ίδιας της Επανάστασης, η Ελλάδα ήταν διαφορετική. Η Ελλάδα ήταν ειδική περίπτωση.

Οι ιστορικοί αποκαλούν αυτή την προσέγγιση «εξαιρετικισμό» (exceptionalism). Ο εξαιρετικισμός δεν είναι μοναδικός για την Ελλάδα και τους Έλληνες. Αντίθετα, αυτό ακριβώς είναι το θέμα με τον εξαιρετικισμό – στην πραγματικότητα, όλοι κάνουν το ίδιο.

Οι Έλληνες, σύμφωνα με την ιστορία, είχαν σχηματίσει έθνος από αρχαίων χρόνων· οι αγώνες της δεκαετίας του 1820 αφορούσαν την επαναφορά εκείνου του έθνους στην προηγούμενη, νόμιμη κατάστασή του· την εποχή εκείνη και συχνά μετά, η ελληνική ανεξαρτησία περιγραφόταν τακτικά ως η «αναβίωση», «αναγέννηση», ή ακόμη και «ανάσταση» του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.

Αλλά η αλήθεια είναι ότι δεν επρόκειτο καθόλου για παλινόρθωση. Το ελληνικό εθνικό κράτος που γνωρίζουμε και αγαπάμε σήμερα και που δημιουργήθηκε από την Επανάσταση της δεκαετίας του 1820, δεν έχει όμοιό του με τίποτε άλλο στην τρισχιλιόχρονη ιστορία των Ελλήνων, όπως την γνωρίζουμε μέσα από τα αρχεία που διασώζονται στη γλώσσα τους.

Οι αρχαίοι, με την εμμονή τους στην «αυτονομία» αυτοδιοικούμενων, κυρίως μικρών πόλεων-κρατών, δεν κατάφεραν ποτέ να κάνουν αυτό το άλμα. Το Βυζαντινό κράτος, με όλο του το θρυλούμενο πλούτο, ισχύ και εδαφική έκταση, ήταν κάτι εντελώς διαφορετικό – και ποτέ δεν επέλεξε να ονομαστεί «Ελλάς» ούτε τον λαό του «Έλληνες», όπως κάνουν οι Έλληνες από το 1821 και μετά.

Το εθνικό κράτος που έγινε πραγματικότητα κατά τη δεκαετία του 1820 και 1830 ήταν μία καινοτομία και για τους Έλληνες – ακόμη κι αν δεχτείς το επιχείρημα του της ελληνικής εξαίρεσης – όπως ήταν για την υπόλοιπη ευρωπαϊκή ήπειρο την εποχή εκείνη.

Αυτό όμως που έκανε την Ελληνική Επανάσταση πραγματικά ξεχωριστή ήταν ότι από την αρχή κιόλας, δεν υπήρξε ποτέ υπόθεση μόνο των Ελλήνων. Στην πρώτη διακήρυξη της ανεξαρτησίας, που εξέδωσε ο Αλέξανδρος Υψηλάντης στο Ιάσιο της Μολδοβλαχίας στις 24 Φεβρουαρίου / 8 Μαρτίου 1821, με τίτλο «Μαχού Υπέρ Πίστεως και Πατρίδος», η έκκληση απευθυνόταν στους «φωτισμένους λαούς της Ευρώπης», οι οποίοι, «πλήρεις ευγνωμοσύνης για τα οφέλη που κληρονόμησαν από τους Προγόνους μας, περιμένουν με λαχτάρα την ελευθερία των Ελλήνων».​

Έναν μήνα αργότερα, στην Καλαμάτα, ο ηγέτης των Μανιατών, Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, απηύθυνε αυτή την έκκληση, η οποία δημοσιεύτηκε σε αρκετές γλώσσες:
«Καλούμε επομένως σε βοήθεια όλα τα πολιτισμένα έθνη της Ευρώπης, ώστε να φθάσουμε πιο γρήγορα στον σκοπό ενός δίκαιου και ιερού αγώνα, να ανακτήσουμε τα δικαιώματά μας και να αναγεννήσουμε τον δυστυχισμένο λαό μας.»​

Η Επανάσταση τελικά πέτυχε, μετά από μεγάλες θυσίες, επειδή οι πιο σοφοί και προνοητικοί από τους έλληνες ηγέτες της δεκαετίας του 1820 είδαν τα πλεονεκτήματα του διεθνοποίησης του αγώνα τους. Με αυτόν τον τρόπο, και μέσω της διορατικής ελληνικής διπλωματίας, οι τρεις μεγάλες ναυτικές δυνάμεις της εποχής, Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία, εμπλέκονταν σε μια σύγκρουση όπου καμία από τις τρεις δεν μπορούσε να επιτρέψει πλεονέκτημα στις άλλες δύο.

Όταν οι τρεις δυνάμεις συμφώνησαν την άνοιξη του 1827 να στείλουν κοινή ναυτική αποστολή στο Αιγαίο, με εντολή να επιβάλει εκεχειρία μεταξύ των ελληνικών επαναστατών και των οθωμανικών δυνάμεων που είχαν απέναντί τους, δεν προκάλεσε έκπληξη που οι Έλληνες καλωσόρισαν αυτή την ένδειξη στρατιωτικής επέμβασης, ενώ οι Οθωμανοί την απέρριψαν. Το επακόλουθο άθελά τους ήταν η ναυμαχία του Ναβαρίνου, που έγινε στις 20 Οκτωβρίου του ίδιου έτους.

Ο τουρκοαιγυπτιακός στόλος καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς από τα πυροβόλα των βρετανικών, γαλλικών και ρωσικών πολεμικών πλοίων. Ήταν η υπέρτατη νίκη της ελληνικής διπλωματίας – αφού ελάχιστοι Έλληνες χρειάστηκε να συμμετάσχουν, και ελάχιστες ελληνικές ζωές χάθηκαν.

Ελευθερία

Από εκείνη την ημέρα, η επιτυχία της Ελληνικής Επανάστασης ήταν εξασφαλισμένη. Αλλά φυσικά αυτό είχε κόστος: η τελική διευθέτηση είχε πια βγει από τα χέρια των Ελλήνων. Ήταν πλέον ευθύνη των τριών Μεγάλων Δυνάμεων να βρουν λύση. Και έτσι υπεγράφη εκείνο το Πρωτόκολλο στο Λονδίνο, στις 3 Φεβρουαρίου 1830.

Οι Δυνάμεις είχαν ήδη αποφασίσει ότι το πολίτευμα του νέου κράτους, έπρεπε να είναι είναι η μοναρχία, όχι η δημοκρατία που είχε κηρύξει το προσωρινό σύνταγμά του. Ο Πρίγκιπας Όθων, δεύτερος γιος του φιλέλληνα Βασιλιά της Βαυαρίας Λουδοβίκου Α΄, ορίστηκε πρώτος βασιλιάς του (μετά και τη δολοφονία του Έλληνα Κυβερνήτη Ιωάννη Καποδίστρια). Τα σύνορα του βασιλείου καθορίστηκαν την ίδια στιγμή. Αυτά περιλάμβαναν μόνο το νότιο μισό της σημερινής ηπειρωτικής Ελλάδας και τα πιο κοντινά νησιά στο Αιγαίο. Ούτε οι Έλληνες, ούτε οι Οθωμανοί είχαν λόγο σε αυτές τις αποφάσεις.

Τότε και για καιρό μετά, ακόμη και σήμερα, πολλοί Έλληνες ένιωσαν πικρία για αυτό το αποτέλεσμα. Αυτό που είχε κερδηθεί ήταν μακριά από το απόλυτο ιδεώδες του «Ελευθερία ή Θάνατος» για το οποίο τόσοι είχαν πολεμήσει και πεθάνει. Από την άλλη πλευρά, η επανάσταση είχε ξεκινήσει με αυτού του είδους τις επικλήσεις στη συνείδηση της Ευρώπης. Το αποτέλεσμα βέβαια είχε ελάχιστη σχέση με τη συνείδηση και πιο πολύ με πολύπλοκους γεωπολιτικούς υπολογισμούς, εντούτοις ενσωμάτωσε σταθερά το νεοαπελευθερωθέν κράτος στην εξελισσόμενη γεωπολιτική της ηπείρου, αλλά και του υπόλοιπου κόσμου.

Η Ελλάδα δεν είναι η μόνη περίπτωση, από τα «κυρίαρχα» κράτη, που τόσο συχνά έχει υποχρεωθεί να παραχωρήσει στοιχεία της κυριαρχίας της, σε αντάλλαγμα της συμμαχίας με άλλους, ή για χάρη της «προστασίας» από μεγαλύτερους και ισχυρότερους. Στην πράξη, στον σύγχρονο κόσμο, όλα τα ανεξάρτητα κράτη το κάνουν αυτό, σε διαφορετικό βαθμό. Γι’ αυτό το «America First» και το Brexit έφεραν τέτοια καταστροφή, και τόσο λίγα από τα υποσχεθέντα οφέλη, στους λαούς τους.

Όταν ο μελλοντικός βασιλιάς, Πρίγκιπας Όθων, έφτασε στο Ναύπλιο στις 6 Φεβρουαρίου 1833 με βρετανικό πολεμικό πλοίο, εν μέσω εκστασιώδους υποδοχής, το γεγονός ήταν εμφατικό για δύο λόγους: επρόκειτο για το πρώτο ελληνικό κράτος σε ολόκληρη την μακρά ιστορία των Ελλήνων, αλλά και το πρώτο νέο εθνικό κράτος που ακολούθησε το παράδειγμα των Η.Π.Α. και αναγνωρίστηκε στον Παλαιό Κόσμο της Ευρώπης.

Διαβάστε το πλήρες άρθρο στο Greece Is.

O Roderick Beaton είναι Άγγλος συνταξιούχος πανεπιστημιακός. Διετέλεσε καθηγητής Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Λογοτεχνίας της έδρας «Κοραής» (Koraes), στο Βασιλικό Κολέγιο του Λονδίνου (King's College London) από το 1988 έως το 2018.

(The inspiration for the St. Eleftherios church came from a FB post by Giorgos Giotis about the barefoot Parian Girl:)

What should one comment on first in the photo below?

The child's smile? The barefootedness? The hard times and child labor (we call them chores)? The mother (or more likely giagia-grandmother) supervising? The black clothes the latter is wearing? The headscarf? Or perhaps the ancient Doric column that was used as a base for the (stone?) basin and its subsequent fate (I think I see another one further back)?

Before these "marbles" became important, that is mainly after the 19th century, the residents — since their aesthetic/historical value did not outweigh their practical use — would at best "recycle" them. This practice is recorded in archaeology by the Latin term "spolia," (from spolium=loot) meaning material reused in the construction or decoration of new buildings (houses, churches, fences, roads). At worst, they used them as raw material in lime kilns to produce lime. It was not unusual at all for such kilns to be found within or next to monuments. Fortunately, there were also some superstitious people who feared that these marbles retained some "magical powers" or that maybe an ancient deity could awaken, so they left them intact.

When exactly did these ancient marbles acquire value and stop being building materials and lime?

Subscribe now

The revival of interest obviously did not happen overnight but was a gradual shift in mentality. It probably began during the Renaissance. Humanism, the study of antiquity, and the first public collections in Rome gave some value to ancient sculptures, which stopped being simply "stones" and became models of beauty and standards of art. The impressive discovery of the Laocoön in the early 16th century acted as a catalyst, while molds and copies spread the beauty of antiquity everywhere.

In the 18th century, the so-called Grand Tour brought people from the European elite to Italy and Greece. The marbles became objects of desire, proof of education and good taste, but at the same time, this gave an impetus for their systematic study. Architects and scholars began to document monuments, laying the foundations for scientific archaeology and art history. It was then that the idea matured that the remnants of the past have not only aesthetic but also historical value.

In the 19th century, with the birth of nation-states and museums, their significance also changed institutionally. They became "property." The marbles were recognized as public goods, became "history," and carriers of identity and memory. The first protection laws and archaeological services set limits on their looting and trade. In the 20th century, international conservation charters and conventions against illicit trafficking cemented the idea of "cultural heritage." From everyday building materials, ancient marbles transformed into global capital, historical documents, a framework of self-knowledge, but also a point of dialogue about who we are and how we narrate our past.

An intriguing example of spolia usage is the Byzantine church of Saint Eleftherios (formerly Panagia Gorgoepikoos). The small church is located in Mitropoleos Square, Athens, on the southern side of the Cathedral of the Annunciation of the Theotokos, hence its nickname “Little Metropolis”.

This elegant edifice preserves its original form, though its precise chronological attribution remains challenging due to the absence of typical brick-enclosed (“πλινθοπερίκλειστη”) masonry characteristic of the period. Various hypotheses exist, with the most plausible dating placing its construction in the second half of the 12th century CE.

Support my work; Buy me a Frappé coffee

Scholars propose that the church was erected atop the ruins of an ancient temple dedicated to Eileithyia, the Greek goddess of childbirth. Some historians associate its construction with Michael Choniates, Bishop of Athens (1182–1204 CE), a classical scholar who revered the ancient heritage of the city. Regardless, it is evident that the church's founder cherished the aesthetic values of antiquity and amassed numerous sculptural fragments, embedding them along the church’s exterior walls, thus effectively creating an in situ open-air museum of antiquities.

Originally, the church was dedicated to Panagia Gorgoepikoos, meaning the Theotokos (=Mother of God) who quickly and effectively hears the prayers of the faithful. It is also interesting that ancient sources occasionally attribute the epithet-adjective "Gorgoepikoos" to Athena, the protector of the city of Athens, suggesting a continuity of religious traditions in the eyes of the believers, though with a different form of expression.

We should also keep in mind that the Parthenon itself was dedicated to Athena Parthenos (=Virgin) until it was converted into a church dedicated to the Virgin Mary from the time of Justinian up until it was transformed into a mosque by the Ottomans in 1456.

Architecturally, the church of Saint Eleftherios is a semi-composite, tetraconch, cross-in-square plan church topped with a dome of the Athenian type. Its exterior marble surfaces bear embedded relief slabs from different eras—Archaic, Roman, and early Christian times.

This small church can be considered an open-air museum of ancient art situated in the center of bustling Athens. It clearly demonstrates the continuity of Greek culture, as ancient Greek and Christian elements are harmoniously combined in the same space.

It is not uncommon for old cults to be partly adopted in new spiritual contexts and needs. Just as worship transforms and adapts, so too do architectural materials from old temples or public buildings (spolia) often become part of new churches. The practical use of spolia acts as a material expression of spiritual and cultural continuity. They preserve the historical memory of the place by offering a visible, tangible connection to the past—much like syncretic rituals build bridges between previous and new religious experiences. The deliberate redefinition of materials and meanings shows a people who have managed to embrace and honor their past by integrating it into their new spiritual reality, rather than denying or destroying it. For them, incorporating ancient materials into contemporary buildings, especially when done with careful selection and respect as in the case of Saint Eleutherios, was not destruction but celebration.

These practices reveal the innate human need to unite, interpret, and redeem the past, finding meaning through material and spiritual tradition that transcends time.

During the foundation of the first independent Greek state, the lack of public buildings led the Bavarian regents of the first King of Greece, Otto, to decide to use several churches, which were then in good condition, for state needs. Thus, this small church was used as a storage place for antiquities from 1834 to 1839 AD, and from 1839 to 1862 AD, it was converted into a Public Library.

From 1842 and onwards, when the foundation of the current Metropolitan Cathedral of Athens was being laid (completed after about 20 years), many architects, craftsmen, and builders who visited the site recognized the significant historical and architectural value of the church and consequently took care of its preservation.

Subscribe now

In 1860, it was converted into a chapel of the Metropolitan Cathedral of Athens. Since then, an ironic and teasing phrase has been used for couples with a great height difference, comparing them to the Metropolitan Cathedral and Saint Eleftherios.

In 1861 AD, following the failed assassination attempt on King Otto on the night of September 6 (during the Vespers of Saint Sozon), and by the suggestion of Queen Amalia, the church was renamed Saint Sozon (Σώζων=Saviour).

In 1863 AD, the church was dedicated to Saint Eleftherios (ελευθερία=freedom) on the occasion of King Otto’s expulsion and the end of Bavarian rule in Greece. The connection of Saint Eleftherios to the history of Athens is twofold. On one hand, it is linked to the liberation of the city from the Turks and Bavarians; on the other hand, it is connected to ancient Greece, since the Byzantine Church of Saint Eleftherios, protector of pregnant women, was built on the foundations of the archaic temple of Eileithyia, the Greek deity of childbirth.

Today, the Byzantine church of Saint Eleftherios serves as a chapel of the Bishopric of Athens and is used for the celebration of sacraments and veneration of relics of notable figures, remaining a place of public reverence.

Finally, it should be mentioned that the use of spolia was common in Italy as well, especially in Rome. One of the most notable examples is St. Peter’s Square and Basilica, for the construction of which spolia from ancient Roman monuments, mainly the Colosseum, were used.

Whether it's just the price of a single frappé coffee or more, every contribution matters. Donations help cover research, writing, and the resources needed to keep sharing my passion for uncovering the past and bringing history, archaeology, and culture to life.

Support my work; Buy me a Frappé coffee

sources: byzantineathens.com, religiousgreece.gr

about the author

text in greek follows

Σπόλια: Καταστροφή ή Ανάδειξη του Παρελθόντος;

Η ιδιαίτερη περίπτωση της Μικρής Μητρόπολης

(Για το άρθρο αναφορικά με την εκκλησία του Αγίου Ελευθερίου, εμπνεύστηκα από την ανάρτηση του Γιώργου Γιώτη για τη μικρή Παριανή που πλένει ρούχα πάνω σε έναν κίονα:)

Τι να πρωτοσχολιάσει κανείς στην παρακάτω φωτογραφία;

Το παιδικό χαμόγελο; Την ξυπολησιά; Τα δύσκολα χρόνια και την παιδική εργασία; Τη μαμά (μπορεί και γιαγιά) που εποπτεύει; Τα μαύρα που φορά η τελευταία; Το τσεμπέρι; Ή μήπως τον αρχαίο δωρικό κίονα που στήθηκε ως βάση για την (πέτρινη;) σκάφη και την μετέπειτα τύχη του (νομίζω βλέπω κι άλλον πιο πίσω);

Πριν γίνουν σημαντικά αυτά τα "μάρμαρα", δηλαδή κυρίως μετά τον 19ο αι, οι κάτοικοι - καθώς η αισθητική/ιστορική αξία τους δεν υπερίσχυε της χρηστικής, στην καλύτερη περίπτωση τα "ανακύκλωναν" κάτι που στην αρχαιολογία καταγράφεται με το λατινικό όρο "spolia" (από το spolium=λάφυρο) που σημαίνει το υλικό που επαναχρησιμοποιείται στην οικοδόμηση ή στον στολισμό νέων κατασκευών (σπίτια, εκκλησίες, μάντρες, δρόμους). Στη χειρότερη τα χρησιμοποιούσαν ως πρώτη ύλη σε ασβεστοκάμινα για την παραγωγή ασβέστη. Δεν ήταν διόλου παράξενο τέτοια καμίνια να βρίσκονται μέσα ή δίπλα στα μνημεία. Ευτυχώς υπήρχαν και κάποιοι δεισιδαίμονες που φοβόντουσαν ότι διατηρούν κάποιες "δυνάμεις" ή μην τυχόν ξυπνήσουν καμιά αρχαία θεότητα και τα άφηναν άθικτα.

Πότε άραγε απέκτησαν αξία αυτά τα αρχαία μάρμαρα και σταμάτησαν να είναι δομικά υλικά κι ασβέστης;

Η αναβίωση του ενδιαφέροντος προφανώς δεν προέκυψε από τη μια στιγμή στην άλλη, αλλά ήταν μια αργή μετατόπιση της νοοτροπίας. Μάλλον η αρχή έγινε στην Αναγέννηση. Ο ανθρωπισμός, η αρχαιογνωσία και οι πρώτες δημόσιες συλλογές στη Ρώμη έδωσαν κάποια αξία στα αρχαία γλυπτά, σταμάτησαν να είναι "πέτρες" και έγιναν πρότυπα ομορφιάς και μέτρο τέχνης. Η εντυπωσιακή ανακάλυψη του γλυπτού του Λαοκόοντα στις αρχές του 16ου αιώνα λειτουργεί σαν καταλύτης, ενώ τα καλούπια και τα αντίγραφα διαχέουν παντού τα κάλλη της αρχαιότητας.

Στον 18ο αιώνα, το Grand Tour φέρνει κόσμο από τις ευρωπαϊκές ελίτ στην Ιταλία και την Ελλάδα. Τα μάρμαρα γίνονται αντικείμενα πόθου, απόδειξη παιδείας και καλαισθησίας, αλλά ταυτόχρονα δίνεται και μια ώθηση για συστηματική μελέτη τους. Αρχιτέκτονες και λόγιοι ξεκινούν να καταγράφουν μνημεία, θεμελιώνουν την επιστημονική αρχαιολογία και την ιστορία της τέχνης. Τότε ωριμάζει η ιδέα ότι τα κατάλοιπα του παρελθόντος έχουν όχι μόνο αισθητική, αλλά και ιστορική αξία.

Τον 19ο αιώνα, με τη γέννηση των εθνικών κρατών και μουσείων, η σημασία τους αλλάζει και θεσμικά. Γίνονται "περιουσία". Τα μάρμαρα αναγνωρίζονται ως δημόσιο αγαθό, γίνονται "ιστορία" είναι φορείς ταυτότητας και μνήμης. Οι πρώτοι νόμοι προστασίας και οι αρχαιολογικές υπηρεσίες βάζουν όρια στη λεηλασία και την αγορά τους. Στον 20ό αιώνα, οι διεθνείς χάρτες συντήρησης και οι συμβάσεις κατά της παράνομης διακίνησης παγιώνουν την ιδέα της "πολιτιστικής κληρονομιάς". Από δομικό υλικό της καθημερινότητας, τα αρχαία μάρμαρα μετατρέπονται σε παγκόσμιο κεφάλαιο, σε τεκμήρια ιστορίας, σε πλαίσιο αυτογνωσίας, αλλά και σε σημείο διαλόγου για το ποιοι είμαστε και πώς αφηγούμαστε το παρελθόν μας.

Ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα χρήσης σπολίων, είναι ο βυζαντινός ναός του Αγίου Ελευθερίου (παλαιότερα Παναγίας Γοργοεπηκόου). Η εκκλησία βρίσκεται στην πλατεία Μητροπόλεως στην Αθήνα, στη νότια πλευρά του Καθεδρικού Ναού του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου και γι’ αυτό λέγεται και Μικρή Μητρόπολη.

Είναι ένα κομψό κτίσμα, που σώζεται στην αρχική του μορφή και η ακριβής του χρονολόγηση είναι δύσκολη, καθότι δεν είναι οικοδομημένο με την τυπική για την εποχή πλινθοπερίκλειστη τοιχοδομία. Υπάρχουν πολλές θεωρίες χρονολόγηση με πιο πιθανή αυτή της ανεγέρσεως στο δεύτερο μισό του 12ο αιώνα μ.Χ..

Ο ναός πιθανολογείται ότι έχει κτισθεί πάνω στα ερείπια ενός αρχαίου ναού, που ήταν αφιερωμένος στη Θεά του τοκετού Ειλειθυία. Κατά μια μερίδα ιστορικών η κατασκευή του σχετίζεται με τον μητροπολίτη Αθηνών (1182-1204 μ.Χ.) Μιχαήλ Χωνιάτη, που ως φορέας της κλασικής παιδείας αγαπούσε ιδιαίτερα το αρχαίο παρελθόν της πόλης. Πάντως σε οποιαδήποτε περίπτωση ο κτήτορας του ναού ένιωθε θαυμασμό για τις αισθητικές αξίες του αρχαίου κόσμου και συγκέντρωσε όσα γλυπτά μπορούσε προκειμένου να τα αναδείξει σε ένα είδος υπαίθριου μουσείου εντοιχισμένου στις πλευρές της εκκλησίας.

Αρχικά η εκκλησία ήταν αφιερωμένη στην Παναγία τη Γοργοεπήκοο, δηλαδή τη Θεοτόκο που γρήγορα και αποτελεσματικά ακούει τις προσευχές των πιστών. Ενδιαφέρον επίσης έχει ότι αρχαίες πηγές δίνουν κατά καιρούς το επίθετο Γοργοεπήκοος στην Αθηνά, προστάτιδα της πόλης των Αθηνών, κάτι που ίσως φανερώνει τη συνέχεια των θρησκειών στα μάτια των πιστών, απλά με άλλο όχημα. Δεν ξεχνάμε άλλωστε, ότι ο Παρθενώνας, ήταν αφιερωμένος στην Αθηνά Παρθένο μέχρι να μετατραπεί σε εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγιά Παρθένο από την εποχή του Ιουστινιανού, μέχρι και τη μετατροπή της από τους Οθωμανούς σε τζαμί το 1456.

Αρχιτεκτονικά, ο ναός του Αγίου Ελευθερίου είναι ημισύνθετος τετρακιόνιος σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλο αθηναϊκού τύπου ναός, ο οποίος στις εξωτερικές του μαρμάρινες επιφάνειες φέρει εντοιχισμένες ανάγλυφες πλάκες διαφορετικών εποχών (Αρχαϊκών, Ρωμαϊκών, πρωτοχριστιανικών χρόνων). Θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς το εκκλησάκι αυτό υπαίθριο μουσείο τέχνης της αρχαιότητας στο κέντρο της πολύβουης Αθήνας. Φανερώνει την συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού, αφού στον ίδιο χώρο ενσωματώνονται τόσο αρμονικά το αρχαίο ελληνικό με το χριστιανικό στοιχείο.

Δεν είναι ασυνήθιστο παλιές λατρείες να υιοθετούνται εν μέρει σε νέο πλαίσιο προσδοκιών και πνευματικών αναγκών. Όπως η λατρεία μετασχηματίζεται και προσαρμόζεται, έτσι και τα αρχιτεκτονικά υλικά από παλιούς ναούς ή δημόσια οικοδομήματα (σπόλια) συχνά ενσωματώνονται στις νέες εκκλησίες. Η πρακτική χρήση σπολίων λειτουργεί ως υλική έκφραση της πνευματικής και πολιτισμικής συνέχειας. Τα σπόλια διατηρούν την ιστορική μνήμη του τόπου, προσφέροντας μια εμφανή, απτή σύνδεση με το παρελθόν—με τον ίδιο τρόπο που συγκρητικές πρακτικές λειτουργούν ως γέφυρα μεταξύ προηγούμενων και νέων θρησκευτικών βιωμάτων. Ο συνειδητός επαναπροσδιορισμός υλικών και εννοιών δείχνει έναν λαό που καταφέρνει να αποδεχθεί και να τιμήσει το παρελθόν του εντάσσοντάς το στη νέα του πνευματική πραγματικότητα, χωρίς να το αρνείται ή να το καταστρέφει, γιατί γι’ αυτόν, δεν ισοδυναμούσε με καταστροφή η ένταξη αρχαίων υλικών στα σύγχρονα κτήριά τους, ειδικά όταν αυτό γινόταν με προσεκτικά επιμελημένο τρόπο όπως στην περίπτωση του Αγίου Ελευθερίου, αλλά ανάδειξη. Αυτές οι πρακτικές καταδεικνύουν διαχρονικά την έμφυτη ανάγκη του ανθρώπου να ενώνει, να ερμηνεύει και να λυτρώνει το παρελθόν του, βρίσκοντας νόημα μέσα από τη διαχρονική υλική και πνευματική παράδοση.

Κατά την δημιουργία του πρώτου ελληνικού ανεξάρτητου κράτους, η έλλειψη δημόσιων κτιρίων, οδήγησε τους Βαυαρούς στην απόφαση να χρησιμοποιήσουν αρκετές εκκλησίες, που βρίσκονταν τότε σε καλή κατάσταση για κρατικές ανάγκες. Έτσι ο μικρός αυτός ναός από το 1834 έως το 1839 μ.Χ. χρησιμοποιήθηκε ως αποθήκη αρχαιοτήτων, ενώ από το 1839 έως το 1862 μ.Χ. μετετράπη σε Δημόσια Βιβλιοθήκη.

Κατά το 1842 μ.Χ. και εντεύθεν που γίνεται η θεμελίωση του σημερινού Μητροπολιτικού Ναού της Αθήνας (περατώθηκε μετά από 20 χρόνια), πλήθος αρχιτεκτόνων, τεχνιτών και κτιστών που επισκέφτηκαν το χώρο, αναγνώρισαν την σπουδαία ιστορική και αρχιτεκτονική αξία του ναού με συνέπεια να επιμεληθούν την συντήρησή του.

Το 1860 μ.Χ. μετατρέπεται σε παρεκκλήσι του μητροπολιτικού ναού των Αθηνών. Από τότε χρησιμοποιείται η ειρωνική - πειρακτική φράση για τα ζευγάρια με μεγάλη υψομετρική διαφορά ότι ομοιάζουν με την Μητρόπολη και τον Άγιο Ελευθέριο.

Το 1861 μ.Χ., η Εκκλησία, έπειτα από την αποτυχημένη δολοφονική απόπειρα κατά του βασιλέως Όθωνα το βράδυ της 6ης Σεπτεμβρίου (κατά τον εσπερινό του Αγίου Σώζωντος) και προτάσει της βασίλισσας Αμαλίας, μετονομάζεται σε Άγιο Σώζωντα.

Subscribe now

Το 1863 μ.Χ., ο ναός αφιερώνεται στον Άγιο Ελευθέριο με αφορμή την έξωση του Όθωνα και την λήξη της Βαυαροκρατίας στην Ελλάδα. Η σύνδεση του Αγίου Ελευθερίου με την ιστορία της Αθήνας είναι διττή. Αφενός συνδέεται με την απελευθέρωση της πόλεως από τους Τούρκους - Βαυαρούς και αφετέρου συνδέεται με την αρχαία Ελλάδα, καθότι ο Βυζαντινός Ναός του Αγίου Ελευθερίου και προστάτη των εγκύων γυναικών οικοδομήθηκε στα θεμέλια του αρχαιϊκού ναού της θεότητας του τοκετού Ειλειθυίας.

Σήμερα ο βυζαντινός ναός του Αγίου Ελευθερίου, αποτελεί παρεκκλήσι της Μητροπόλεως Αθηνών και χρησιμοποιείται για τέλεση μυστηρίων και προσκύνηση σορών επισήμων προς πάνδημο ασπασμό.

Τέλος, να πούμε πως η χρήση σπολίων ήταν συνηθισμένη και στην Ιταλία, ειδικά στη Ρώμη. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η Πλατεία και η Βασιλική του Αγίου Πέτρου, για την κατασκευή των οποίων χρησιμοποιήθηκαν πέτρες από αρχαία μνημεία της Ρώμης, ανάμεσά τους και το Κολοσσαίο.

Support my work; Buy me a frappé coffee

sources: byzantineathens.com, religiousgreece.gr

An important finding that sheds light on the earliest stages of the creation of writing in the prehistoric Aegean was uncovered during the excavation conducted by the Ionian University, the University of Crete, and the Cyclades Ephorate of Antiquities at the prehistoric settlement of Koimisi in Therasia island.

The study was published under an open access license by Cambridge University Press, in an article by K. Sbonias, I. Tzachilis, and G. Kordatzakis.

At the settlement of Koimisi in Therasia, a large storage jar was found with two different seal impressions on its handle, named THS.1 and THS.2. These sealings were made before the vessel was fired, using clay from Naxos, which indicates commercial or cultural contacts between the islands, as well as the emergence of early writing during the Early Cycladic II period (2700–2300 BCE).

Subscribe now

Researcher Minás Tsikritsis referred to the above and correlated the writing on these two new finds with Cretan Hieroglyphic and Linear A, noting that they represent an early form of these scripts since the two seals date to the middle of the 3rd millennium BCE. He also connected these new discoveries with research presented two years ago titled “Symbols of Minoan Hieroglyphs and Linear A from Milos in the middle of the 3rd millennium BCE,” undertaken by Dr. Minás Tsikritsis, Researcher of Aegean scripts, and Dr. Adamantios Sampson, Archaeologist and Professor.

As stated in a report hosted on the Ionian University website, summarizing the research results of K. Sbonias, I. Tzachilis, and G. Kordatzakis, and republished by the Athens-Macedonian News Agency (AME-MPE) with the consent of Professor K. Sbonias:

“These are two seal impressions on the handle of a vessel, originating from a room in the settlement dated to the middle of the 3rd millennium BCE (Early Cycladic II period). The first seal impression (THS.1), located on the upper part of the handle, comes from a three-sided seal with elongated surfaces, decorated with a series of abstract and schematic symbols arranged in a juxtaposed sequence. These successive marks, placed in a coherent order, constitute the earliest testimony of developments connected to the emergence of writing in the Aegean region. The second seal impression (THS.2), featuring linear and meander decorative motifs, falls within the broader tradition of Aegean glyptic art.”

The report further states that “the first organized writing systems appear in Minoan Crete at the beginning of the 2nd millennium BCE (Cretan Hieroglyphic and Linear A). The THS.1 seal from Koimisi may represent an initial stage in the development of a more complex communication system, grounded in the socio-economic and cultural practices of the Aegean during the Early Bronze Age. Seals impressed on ceramics before firing could have indicated the maker, origin, or content of the vessel. The symbols on the Therasia seal may depict names or broader conceptual schemes at an early stage of writing development.”

The Ionian University publication further emphasizes that “based on the results of the petrographic analysis of the ceramic shard by Dr. G. Kordatzakis, postdoctoral researcher at the Department of History of the Ionian University, Naxos — which maintained strong connections with Santorini — is considered the most probable source of both the raw materials used for the manufacture of the vessel and, possibly, the origin of the vessel itself and the seal impressions on its handle.

The significance of the impressions should be interpreted within the broader network of maritime exchanges in the Aegean, through which vessels and goods circulated. The Therasia seal reinforces the idea that the creation of complex communication systems was already underway in the Aegean, in connection with identity declaration, goods control, and increasing social complexity — features characteristic of the ‘proto-urban societies’ of the Early Bronze Age. The symbols of the seals from the Koimisi settlement in Therasia represent a hitherto unknown step in the path toward the development of writing in the prehistoric Aegean.”

Professor K. Sbonias stated to the Athens-Macedonian News Agency (AME-MPE) that the symbols on the Therasia seal, despite some isolated similarities of certain signs with those of the so-called “Archanes Script” and with Cretan Hieroglyphic, do not belong to any known system of Aegean scripts, nor are they genetically linked to the later Cretan scripts. “They attest to the advanced civilization in the Aegean region in the middle of the 3rd millennium BCE and illuminate the use of seals as the oldest means associated with the emergence of early writing in the Aegean, steps that would crystallize a few centuries later in Minoan Crete,” he emphasizes.

The prehistoric settlement at the site Koimisi in Therasia, whose excavation is conducted by the Ionian University in collaboration with the University of Crete and the Cyclades Ephorate of Antiquities, under the direction of Professor K. Sbonias, Emeritus Professor I. Tzachili, and M. Efstathiou, dates to the 3rd and early 2nd millennium BCE (Early Cycladic and Middle Cycladic periods). “It is located at the southern end of Therasia, and its remains are exceptionally well preserved as they were covered by deposits from the major eruption of the Santorini volcano. Its research provides many new insights into the urban organization of Early Cycladic settlements as well as the transition into the Middle Bronze Age, complementing data from the prehistoric site of Akrotiri, whose earliest layers are buried beneath the buildings of the Late Cycladic town,” Mr. Sbonias notes to AME-MPE.

Η βυζαντινή πριγκίπισσα που έγινε βασίλισσα των Μογγόλων και η “ματωμένη” εκκλησία της.

Η ιστορία μιας βυζαντινής πριγκίπισσας που έγινε βασίλισσα των Μογγόλων θα μπορούσε να αποτελέσει μια συναρπαστική ταινία του Χόλιγουντ. Όπως και η ιστορία της Θεοφανούς, που έγινε αυτοκράτειρα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ή της Σοφίας Ζωής Παλαιολογίνας, που έγινε μεγάλη πριγκίπισσα της Μόσχας ως δεύτερη σύζυγος του Ιβάν Γ΄ της Ρωσίας. Αλλά αυτές είναι ιστορίες για μια άλλη φορά.

Share

Η Μεγάλη του Γένους Σχολή, αποτελεί ένα ορόσημο άρρηκτα συνδεδεμένο με την πανοραμική θέα του Χρυσού Κέρατος της Κωνσταντινούπολης. Θεωρείται ότι είναι η συνέχεια της Οικουμενικής Πατριαρχικής Σχολής που ίδρυσε ο Μέγας Κωνσταντίνος και ότι μεγαλούργησε επί αυτοκρατορίας της δυναστείας των Κομνηνών. ενώ προήγαγε τα γράμματα επάξια και επί εποχής των Παλαιολόγων. Εκεί, ανάμεσα στο επιβλητικό αυτό Ελληνορθόδοξο Κολέγιο του Φαναρίου και στο Ιωακείμιο Παρθεναγωγείο, λίγο πιο πάνω από το μετόχι του Παναγίου Τάφου, βρίσκεται ένας σιωπηλός μάρτυρας μιας συναρπαστικής ιστορίας: η ταπεινή Εκκλησία της Παναγίας των Μογγόλων, γνωστή από τον τοπικό πληθυσμό ως «Kanlı Kilise» ή «Αιματοβαμμένη Εκκλησία», στέκεται ως μοναδικό μνημείο της διαχρονικής κληρονομιάς της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Η Παναγία των Μογγολίων, ή Μουγουλίων, κοινώς Παναγία του Μουχλίου ή Μουχλιώτισσα, είναι η μόνη εκκλησία με τρούλο στην Κωνσταντινούπολη που όχι μόνο επιβίωσε από τους ταραχώδεις αιώνες μετά την εποχή του Βυζαντίου, αλλά συνεχίζει να εξυπηρετεί τον αρχικό της σκοπό ως τόπος λατρείας. Η ιστορία της, πλούσια σε αυτοκρατορικές φιλοδοξίες, διπλωματικές κινήσεις και επώδυνες προσωπικές ιστορίες, την καθιστά πραγματικά ξεχωριστή ανάμεσα σε άλλα μνημεία.

Οι ιερές ρίζες του τόπου ανάγονται στις αρχές του 7ου αιώνα, όταν η πριγκίπισσα Σωπάτρα, κόρη του βυζαντινού αυτοκράτορα Μαυρίκιου, ίδρυσε το μοναστήρι της Θεοτόκου της Παναγιωτίσσης, στον πέμπτο λόφο της πόλης, που, καθώς φαίνεται, καταστράφηκε από τους Λατίνους κατά την Τέταρτη Σταυροφορία (Πασαδαίος). Με την ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Βυζαντινούς, οι Παλαιολόγοι βάλθηκαν να την ανακαινίσουν. Η Μαρία Παλαιολογίνα, νόθα κόρη του νέου αυτοκράτορα, Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου, αγόρασε ολόκληρη την περιοχή με τους αμπελώνες και τα οικήματα, ανακαίνισε ορισμένα κτήρια και άλλα έχτισε εκ βάθρων και οργάνωσε γυναικεία μονή. Αφιέρωσε σ᾽ αυτή κειμήλια, πολύτιμα σκεύη, βιβλία, κτήματα στην Κωνσταντινούπολη και τη Ραιδεστό ξοδεύοντας όλη της την περιουσία. Αυτές τις πληροφορίες παίρνουμε από συνοδικό έγγραφο του 1351 (Miklosich καὶ Muller, τoμ. Α´, 312-15), σύμφωνα με το οποίο το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποφασίζει να επιστραφεί όλη η περιουσία στο γυναικείο μοναστήρι από τον σφετεριστή γαμπρό της Μαρίας Παλαιολογίνας Ισαάκιο Παλαιολόγο – Ασάνη. O Ασάνης είχε διοριστεί από τη Μαρία με χρυσόβουλο, έφορος της περιουσίας της μονής μετά το θάνατό της. Αυτός όμως εκμεταλλευόταν προς ίδιον όφελος τα έσοδα και το μοναστήρι είχε βρεθεί σε δεινή οικονομική θέση.

Το 1261, εν μέσω αυξανόμενων ανησυχιών για τις επιδρομές των Μογγόλων στην Ανατολία, ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος ενορχήστρωσε μια στρατηγική συμμαχία. Έστειλε τη Μαρία Δέσποινα Παλαιολογίνα, ως νύφη στον ισχυρό Μογγόλο Ιλχάνο Χουλάγκου, συνοδευόμενη από μια σημαντική προίκα (Παχυμέρης). Ο Χουλάγκου, όπως υποδηλώνει ο τίτλος του, “Ιλχάνος”, ήταν υποτελής Χάνος στο Μεγάλο Χάνο Μόνγκε Χαν και τον διάδοχό του μετά το μογγολικό εμφύλιο, Κουμπλάι Χαν και εγγονός του Τζενγκίς Χαν. Ήταν αυτός που το 1258 κατέλαβε μετά από πολιορκία τη Βαγδάτη, σφάζοντας τους κατοίκους της (εκτιμήσεις δίνουν μέχρι και ένα εκατομμύριο θανάτους) και καταστρέφοντας την παγκοσμίου φήμης βιβλιοθήκη της. Αυτός ο διπλωματικός γάμος ήταν μια ρεαλιστική απάντηση στο αποδυναμωμένο και προσφάτως αναγεννημένο εκ των σταχτών του βυζαντινό κράτος, το οποίο είχε αποστερηθεί σημαντικά από τους στρατιωτικούς και οικονομικούς του πόρους κατά τη διάρκεια της λατινικής κατοχής. Η λογική ήταν ξεκάθαρη: σφυρηλάτησε συγγένεια με έναν τρομερό αντίπαλο εξ ανατολών ώστε να αποτραπεί περαιτέρω επιθετικότητα, για να επικεντρωθείς στη νέα ανερχόμενη απειλή εκ δυσμών, που δεν ήταν άλλοι από τους Νορμανδούς.

Subscribe now

Ωστόσο, η μοίρα επενέβη. Πριν η Μαρία φτάσει στον μελλοντικό της σύζυγο, ο Χουλάγκου Χαν πέθανε, και ο ικανός τριαντάχρονος γιος του, Αμπάκα Χαν, ανέβηκε στον θρόνο του Ιλχανάτου. Με την άφιξή της στη Μαραγγέχ, την πρωτεύουσα του Ιλχανάτου (στο σημερινό Ιράν), στα τέλη της άνοιξης του 1265, ο Αμπάκα επέλεξε να εντάξει τη Μαρία στο χαρέμι του και στη συνέχεια την παντρεύτηκε. Ούσα ευσεβής Χριστιανή, η Μαρία ζήτησε από τον Αμπάκα να βαπτιστεί, μια επιθυμία που εκείνος τίμησε. Με αυτόν τον τρόπο η Μαρία έγινε «Χατούν Χανίμ» — ο σεβαστός τίτλος που της αποδόθηκε από τους Μογγόλους — η βασίλισσά τους. Μετά από δεκαεπτά χρόνια γάμου, σημαδεμένα από πολιτισμικές ανταλλαγές και ίσως ένα βαθμό επιρροής, η ζωή της Μαρίας πήρε άλλη τροπή με τον θάνατο του Αμπάκα.

Support my work; Buy me a Frappé coffee

Η Μαρία επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και ο ετεροθαλής αδελφός της, αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος, την πρότεινε για σύζυγο του Μογγόλου πρίγκιπα Kharbanda, κυβερνήτη της Περσίας και μελλοντικό Χάνο στο Ιλχανάτο, ο οποίος βαφτίστηκε χριστιανός με το όνομα Νικόλαος και αργότερα εξισλαμίστηκε παίρνοντας το όνομα Muhammad. Σε αντάλλαγμα για το χέρι της ο Kharbanda υπόσχεται να υποστηρίξει το Βυζάντιο με στρατό στον αγώνα του εναντίον των Οθωμανών, που πολιορκούσαν τη Νίκαια. Ο Ανδρόνικος έστειλε τη Μαρία Δέσποινα στη Νίκαια για να ενθαρρύνει τους υπερασπιστές της πόλης και να συμβάλει στην επιτάχυνση των διαπραγματεύσεων με τους Μογγόλους απεσταλμένους. Η Μαρία Δέσποινα τότε ήρθε σε συνάντηση με τον Τούρκο σουλτάνο Οσμάν Α΄, που απειλούσε τα Μογγολικά στρατεύματα, του αποκάλυψε τα σχέδια των Βυζαντινών, και ο Οσμάν πολιόρκησε και κατέλαβε το φρούριο Τρικοκκιά.

Εξοργισμένος, ο Ανδρόνικος κάλεσε την αδελφή του πίσω στην Κωνσταντινούπολη, διέλυσε τη δέσμευσή της με τον Kharbanda και την ανάγκασε να γίνει μοναχή σε μοναστήρι της Κωνσταντινούπολης στον οποίο η Μαρία Δέσποινα ήταν προστάτρια. Πήρε το μοναστικό όνομα Μελανία και παρέμεινε στο μοναστήρι μέχρι το τέλος της ζωής της.

Κατά συνέπεια, η εκκλησία έγινε γνωστή ως Παναγία Μουχλιώτισσα, με το «Μουχλιώτισσα» να σημαίνει «των Μογγόλων» στα ελληνικά, εκ παραφθοράς. Ο Η. Gregoire, ο Μ. Λάσκαρης και ο Μητροπολίτης Ηλιουπόλεως Γεννάδιος, δέχονται εξελληνισμό της σλαβικής λέξης mogyla, ποὺ ήταν αρκετὰ διαδεδομένη στις ελληνικὲς περιοχές. Πράγματι η εκκλησία έφερε τα σχετικὰ ονόματα Παναγία τῶν Μογγολίων, των Μουγουλίων, κοινώς του Μουχλίου, του Μουχλιού και Μουχλιώτισσα (Πασπάτης). Έχει υποστηριχθεί επίσης ότι το όνομα προέρχεται από το Μουχλίον του Μυστρά (δίπλα στην αρχαία Τεγέα) απ᾽ όπου κάτοικοι ήρθαν και εγκαταστάθηκαν το 1242 σ᾽ αυτή την περιοχή του Φαναρίου (Σ. Κουγέας).

Μετά την οθωμανική κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης το 1453, η περιοχή του Φενέρ (Φανάρι) ειδικότερα, φέρεται να έγινε μάρτυρας σφοδρών συγκρούσεων κατά τη διάρκεια των τριών ημερών λεηλασίας που ενέκρινε ο σουλτάνος Μεχμέτ Β΄. Η απότομη κλίση που οδηγεί στην εκκλησία έγινε σκηνικό έντονης αιματοχυσίας, με το άλικο χρώμα του ποταμού αίματος να λέγεται ότι έφτασε μέχρι τα νερά του Χρυσού Κέρατος, δίνοντας έτσι το υποβλητικό όνομα «Kanlı Kilise» ή Ματωμένη Εκκλησία. Ενώ ορισμένοι αποδίδουν το όνομα αυτό στη μνήμη της παρουσίας των Μογγόλων, το κόκκινο χρώμα της εκκλησίας με την εντυπωσιακή κόκκινη κεραμοσκεπή, πιθανότατα συνέβαλαν επίσης σε αυτό το παρατσούκλι.

Αξίζει να σημειωθεί ότι μέσα σε έναν αιώνα μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, σχεδόν όλες οι θολωτές εκκλησίες της πόλης μετατράπηκαν σε τζαμιά, σύμβολα της νέας ισλαμικής κυριαρχίας. Ωστόσο, η Ματωμένη Εκκλησία στέκεται ως η μόνη θολωτή εκκλησία που διατήρησε τη χριστιανική της ταυτότητα και συνεχίζει να λειτουργεί ως εκκλησία μέχρι σήμερα. Αυτή η εξαιρετική διατήρηση αποδίδεται σε ένα φιρμάνι, που εκδόθηκε από τον σουλτάνο Μωάμεθ Β’ τον Πορθητή. Μετά την Άλωση η εκκλησία δωρήθηκε στον Έλληνα αρχιτέκτονα Χριστόδουλο ως ανταμοιβή από τον Μωάμεθ Β´ για την ανέγερση του τεμένους του κατακτητή (Fatih Cami) στo χώρο του κατεδαφισθέντος ναού των Αγίων Αποστόλων. Το φιρμάνι εξαιρούσε ρητά την εκκλησία από τη μετατροπή, γεγονός που μαρτυρά είτε το σεβασμό του Σουλτάνου προς τον αρχιτέκτονα είτε ίσως μια στρατηγική κίνηση για να διατηρήσει ένα βαθμό καλής θέλησης στην τοπική ελληνική κοινότητα. Αυτό το ιστορικό διάταγμα παραμένει περήφανα εκτεθειμένο μέσα στους τοίχους της εκκλησίας, αποτελώντας έναν απτό σύνδεσμο με το πολύπλοκο παρελθόν της πόλης. Στους επόμενους αιώνες, παρά τις περιστασιακές φιλοδοξίες να μετατραπεί σε τζαμί, το βάρος της οθωμανικής παράδοσης και η διαχρονική ισχύς του διατάγματος του Μωάμεθ Β’ ματαίωναν σταθερά τέτοιες προσπάθειες. Έτσι, η Παναγία η Μουχλιώτισσα εξακολουθεί να λειτουργείται ως τις μέρες μας.

Σήμερα, η κληρονομιά της Μαρίας Παλαιολογίνας, της «Μαρίας των Μογγόλων», ζει όχι μόνο μέσω της εκκλησίας της, αλλά και σε μια συγκλονιστική απεικόνιση μέσα στη Μονή της Χώρας. Στο υπέροχο ψηφιδωτό της Δέησης, μία ιστορική και συνάμα τραγική μορφή απεικονίζεται στα πόδια του Χριστού Παντοκράτορα, να μεσιτεύει ταπεινά για λογαριασμό της ανθρωπότητας – μια διαχρονική εικόνα της διαδρομής της από βυζαντινή πριγκίπισσα σε μογγολική βασίλισσα και τελικά, μια σεβαστή μοναστική μορφή στην αποκατεστημένη πατρίδα της.

Η ιστορική αυτή εκκλησία βρίσκεται στη γειτονιά Fener (Φανάρι) της συνοικίας Fatih (Κατακτητής) της Κωνσταντινούπολης και βρίσκεται στο Tevkii Cafer Mektebi Sokak, στην κορυφή μιας πλαγιάς με θέα το Χρυσό Κέρας. Βρίσκεται όπως ειπώθηκε παραπάνω κοντά στο εντυπωσιακό κτήριο της Μεγάλης του Γένους Σχολή και περικλείεται από έναν ψηλό τοίχο. Αν και οι πόρτες της εκκλησίας είναι συνήθως κλειστές, είναι ανοιχτή για το κοινό. Οι επισκέπτες που επιθυμούν να εισέλθουν θα πρέπει να χτυπήσουν το κουδούνι που βρίσκεται κοντά στην είσοδο.

πηγές:

ortodokslartoplulugu.com,

Ecumenical Patriarchate of Constantinople,

thebyzantinelegacy.com

Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού

Support my work; Buy me a Frappé coffee

About the author

text in english:

The story of a Byzantine Princess that became Queen of the Mongols, would make a fascinating Hollywood movie. Just like Theofano’s story that became Empress of the Holy Roman Empire or Sophia Zoe Palaiologina that became Grand Princess of Moscow as the second wife of Ivan III of Russia. But these are stories for another time.

At the base of the imposing Greek Orthodox College of Fanari, a landmark inextricably linked with the panoramic view of the Golden Horn of Constantinople, lies a modest church that has become a silent witness to a fascinating history. The Church of St. Mary of the Mongols, known as "Kanlı Kilise" or the Bloody Church by the local population, stands as a unique testament to the enduring legacy of Byzantium.

Support my work; Buy me a Frappé coffee

It is the only domed church in Istanbul that not only survived the turbulent centuries after the Byzantine era, but continues to serve its original purpose as a place of worship. Its story, rich in imperial ambitions, diplomatic maneuvers, and painful personal tales, truly sets it apart among other monuments.

The sacred roots of the site date back to the early 7th century, when Princess Sopatra, daughter of the Byzantine emperor Maurice, and her companion Eustolia founded a monastery on the city’s fifth hill. However, the turmoil that followed the Fourth Crusade and the subsequent Latin Empire led to the destruction of the monastery. As the Byzantines recaptured their city in 1261, a new chapter began. Amid growing concerns over Mongol raids in Anatolia, Emperor Michael VIII Palaiologos orchestrated a strategic alliance.

In 1281, he sent his illegitimate daughter, Maria Despina Palaiologina, as a bride to the powerful Mongol Ilkhan Hulagu, accompanied by a significant dowry and a series of lavish gifts. This diplomatic marriage was a pragmatic response from the weakened Byzantine state, which had been significantly drained of its military and economic resources during the Latin occupation. The logic was clear: forge kinship with a formidable adversary to deter further aggression.

However, fate intervened. Before Maria could reach her prospective groom, Hulagu Khan died, and his capable thirty-year-old son, Abaqa Khan, ascended to the throne of the Ilkhanate. Upon her arrival in Maragheh, the Mongol capital (located in present-day Iran) in late spring of 1265, Abaqa chose to include Maria in his harem and subsequently married her. Being a devout Christian, Maria asked Abaqa to be baptized, a wish he honored. Thus, she became "Khatun Hanim"-the respected title bestowed upon her by the Mongols-their queen. After seventeen years of marriage, marked by cultural exchanges and perhaps a degree of influence, Maria’s life took another turn with Abaqa's death.

Share

After her return to Byzantium, her step brother, now Emperor Andronikos II Palaiologos, proposed her as a wife to the Mongol prince Charbanda, governor of Persia and future Khan of the Ilkhanate. In exchange for her hand, Charbanda promised to support Byzantium with military aid in its struggle against the Ottomans, who were besieging Nicaea. Andronikos sent Maria Despina to Nicaea to encourage the city’s defenders and to help expedite negotiations with the Mongol envoys. Maria Despina then met with the Turkish sultan Osman I, who was threatening the Mongol forces, revealed the Byzantines’ plans to him, and Osman besieged and captured the fortress of Trikokkia.

Furious, Andronikos II called his sister back to Constantinople, dissolved her engagement to Charbanda, and forced her to become a nun in a monastery in Constantinople of which Maria Despina was the patron. She took the monastic name Melania and remained in the monastery until the end of her life.

Consequently, the church became known as Panagia Mouchliotissa or Mouchliou, with “Mouchliotissa” meaning “of the Mongols” in Greek. After the Ottoman conquest of Constantinople in 1453, the Fener district in particular, reportedly witnessed fierce clashes during the three days of plundering sanctioned by Sultan Mehmed II. The steep slope leading to the church became the scene of intense bloodshed, with the crimson flow said to have reached the waters of the Golden Horn, thus giving the evocative name “Kanlı Kilise” or Bloody Church. While some attribute this name to the memory of the Mongol presence, the striking red-tiled roof of the church likely also contributed to this nickname.

After the Fall of Constantinople, nearly all the domed churches in the city were converted into mosques, symbols of the new Islamic rule. However, the Bloody Church stands alone as the only domed church that retained its Christian identity and continues to function as a church to this day. This exceptional preservation is attributed to a firman, an imperial decree, issued by Sultan Mehmed II the Conqueror.

The legend says that Christodoulos, the Greek architect who designed Mehmed II’s great mosque, intervened on behalf of his mother, to whom the church was subsequently granted. The firman explicitly exempted the church from conversion, a fact that testifies either to the Sultan’s respect for the architect or perhaps a strategic move to maintain a degree of goodwill within the local Greek community. This historic decree remains proudly displayed within the walls of the church, a tangible link to the city’s complex past. In the centuries that followed, despite occasional ambitions to convert it into a mosque, the weight of Ottoman tradition and the enduring power of Mehmed II’s decree consistently thwarted such efforts.

Today, the legacy of Maria Palaiologina, the “Maria of the Mongols,” lives not only through her church, but also in a striking depiction inside the Chora Church. In the magnificent Deesis (Supplication/Prayer of Intercession) mosaic, this remarkable yet perhaps tragic figure is depicted at the feet of Christ Pantocrator, humbly interceding on behalf of humanity-a timeless image of her journey from Byzantine princess to Mongol queen and ultimately, a revered monastic figure in her restored homeland.

This historic church is located in the Fener neighborhood of Istanbul’s Fatih district, situated on Tevkii Cafer Mektebi Street, atop a slope overlooking the Golden Horn. It stands near the impressive building of the Phanar Greek Orthodox College and is enclosed behind a tall wall. Although the church doors are usually closed, it is open to the public. Visitors wishing to enter should ring the bell located near the entrance.

sources:

ortodokslartoplulugu.com,

Ecumenical Patriarchate of Constantinople,

thebyzantinelegacy.com

Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού

Support my work; Buy me a Frappé coffee

More photos and plans of the Church following:

About the author

Subscribe now

Του Γιώργου Γιώτη

Μια μέρα σαν χθες, στις 8 Απριλίου του 1820 (28 Μαρτίου με το παλιό ημερολόγιο που ίσχυε τότε στη Μήλο), ανακαλύφθηκε το περίφημο άγαλμα της Αφροδίτης. Αυτός που το βρήκε απαντάται με διάφορα ονόματα: αλλού τον βρίσκουμε σαν Γεώργιο Κεντρωτά (“Γεώργιος” χωρίς άλλες πληροφορίες τον ονομάζουν αρχικά οι Γάλλοι), κάπου αλλού σαν Θεόδωρο Κεντρωτά (σε κατοπινές αναφορές αποκαλύφθηκε το όνομά του) κι αλλού σαν Μποτόνη (μάλλον παρατσούκλι του Κεντρωτά). Ούτε το επάγγελμα είναι πολύ σίγουρο, αφού κάπου τον βρίσκουμε σαν αγρότη ενώ αλλού σαν «εκτιμητή αξίας χωραφιών» (μεσίτης της εποχής).

Ο Κεντρωτάς φέρεται να έσκαβε στο πεζούλι του και να έβγαζε πέτρες από αρχαία ερείπια που υπήρχαν εκεί. Τον βοηθούσε πιθανόν ο γιος του κι ένας ανιψιός του. Λίγο πιο πέρα Γάλλοι αξιωματικοί έκαναν ανασκαφές για αρχαία.

Επικεφαλής των Γάλλων ήταν ο νεαρός τότε αξιωματικός Ολιβιέ Βουτιέ (που στη συνέχεια επισήμως παραιτήθηκε από το γαλλικό ναυτικό και πολέμησε στο πλευρό των Ελλήνων στην επανάσταση του 1821), ο οποίος είχε σπουδάσει και λίγο αρχαιολογία.

Όταν ο Κεντρωτάς βρήκε πελεκημένο μάρμαρο έτρεξαν να τον βοηθήσουν δύο Γάλλοι ναύτες που συμμετείχαν στις γειτονικές ανασκαφές. Ο Κεντρωτάς προσπάθησε να ξανακαλύψει το άγαλμα γιατί φοβήθηκε ότι οι Γάλλοι θα το άρπαζαν ή θα απαιτούσαν να το αγοράσουν πιο φτηνά.

Ο Βουτιέ πλησίαζε και είδε το πάνω μέρος ενός γυμνού γυναικείου αγάλματος, το οποίο ο Γεώργιος είχε αρχίσει ήδη να καλύπτει. Προσφέρει στον Κεντρωτά το ποσό των 1000 γροσιών, ένα ποσό ιδιαίτερα σημαντικό για εκείνη την εποχή.

Οι Γάλλοι αποφάσισαν ότι έπρεπε να πάρουν οπωσδήποτε το εύρημα στην κατοχή τους. Το παζάρι καθυστερούσε όμως, όπως και το πλοίο που θα μετέφερε με ασφάλεια το άγαλμα στη Γαλλία.

Ο Κεντρωτάς κι οι δημογέροντες (καθώς πλέον στα παζάρια είχαν εμπλακεί κι άλλοι) αδημονούσαν κι αποφάσισαν να δώσουν ή να πουλήσουν το άγαλμα σε άλλους ενδιαφερόμενους.

Εν τω μεταξύ, παρουσιάστηκε ο Νικόλαος Μουρούζης, μέγας δραγουμάνος του οθωμανικού στόλου έπεισε τους Μηλίους να πουλήσουν το εύρημα σε εκείνον (ο Μουρούζης εκτελέστηκε με απαγχονισμό ένα χρόνο αργότερα μαζί με άλλους Φαναριώτες με την κατηγορία ότι συμμετείχαν στην ελληνική επανάσταση). Ίσως τότε να φοβήθηκαν τυχόν συνέπειες από τους Οθωμανούς, αφού ο νόμος ήθελε όλες οι αρχαιότητες να καταλήγουν στην Κωνσταντινούπολη και να αποφασίζεται κεντρικά η διάθεσή τους (ώστε ο σουλτάνος να κολακεύει τα έθνη που τον συνέφερε).

Subscribe now

Όμως ο εκπρόσωπος των Γάλλων που βρέθηκε εκεί, υποκόμης ντε Μαρκέλους (Vicomte de Marcellus) κατορθώνει να τους αλλάξει και πάλι γνώμη, ξεπερνώντας τους όποιους φόβους τους. Το άγαλμα τελικά μέσα σ΄αυτό το διχαστικό κλίμα, στις 22 Μαΐου 1820, μετ’ εμποδίων (διαπληκτίζονταν και τραβολογούσαν τους Γάλλους μεταφορείς) φορτώθηκε στο γαλλικό καράβι “Estafette” και έτσι αντί για την Πόλη, βρέθηκε στο Λούβρο.

Το γλυπτό όντως ταλαιπωρήθηκε και φορτώθηκε μετ’ εμποδίων στο γαλλικό καράβι, γιατί οι κάτοικοι της Μήλου είχαν διχαστεί, διαπληκτίζονταν και τραβολογούσαν τους Γάλλους μεταφορείς -πολλοί ντόπιοι φοβούνταν ότι αν το γλυπτό έφευγε για τη Γαλλία θα είχαν συνέπειες από τους Οθωμανούς ενώ άλλοι πίστευαν ότι έπρεπε να πάει στη Γαλλία αλλά να δοθούν περισσότερα χρήματα.

(σ.S.H.:) Περισσότερες λεπτομέρειες, καθώς και τη διάψευση μιας δημοφιλούς ιστορίας που λέει ότι σκοτώθηκαν πάνω από 200 Έλληνες, στην προσπάθειά τους να αποτρέψουν να φορτωθεί το άγαλμα για την Γαλλία μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Τέλος, στο παρακάτω βίντεο ο Αλέξανδρος Χαλκίδης περιγράφει μία ακόμη άγνωστη σχετικά ιστορία: το γεγονός ότι μαζί με το άγαλμα της Αφροδίτης, μεταφέρθηκε στο Λούβρο και μία βάση αγάλματος. Σ΄ αυτή, αναγράφονταν ότι δημιουργός του (όποιου) αγάλματος ήταν αυτό που στηρίζονταν πάνω της, ήταν ο “Αλέξανδρος εξ Αντιοχείας”, κάτι που χαλούσε το αφήγημα των Γάλλων ότι ήταν έργο του Πραξιτέλη και άρα της κλασικής περιόδου, καθώς η ελληνιστική περίοδος δεν ήταν ακόμα της “μοδός” και όλοι έψαχναν έργα από τον Χρυσό Αιώνα του Περικλή. Αποτέλεσμα ήταν οι Γάλλοι μέχρι και σήμερα να έχουν “χάσει” τη βάση και να προωθούν το μάλλον λανθασμένο αρχικό αφήγημα.

Ως πηγή του ο Αλέξανδρος αναφέρει το Disarmed: The Story of the Venus de Milo, του Gregory Curtis.

Share

Ας πιάσουμε τα πράγματα από την αρχή. Αγόρασα το Βήμα της περασμένης Κυριακής για ένα φοβερό κατά πώς φαίνεται ένθετο βιβλίο για τον Εθνικό Διχασμό, με άρθρα και μαρτυρίες της εποχής, μα και άλλες πρωτογενείς πηγές. Το βιβλίο έρχεται σε συνέχεια του εξαιρετικά ενδιαφέροντος podcast του Βήματος “Το Βήμα στην Ιστορία” που σας συνιστώ ανεπιφύλακτα, όπως επίσης και το εξαντλητικό podcast για τη νεώτερη Ελληνική και Ευρωπαϊκή ιστορία ενός από τους συγγραφείς που κοσμούν με κείμενά τους το ένθετο, του Γεώργιου Μαυρογορδάτου, το “Διορθωτικά Μαθήματα Ιστορίας”.

Τώρα όμως θα μιλήσουμε για κάτι πιο παλιό.

Για την ακρίβεια για κάτι που έλαβε χώρα ακριβώς 1837 χρόνια πριν τον Εθνικό Διχασμό: την έκρηξη του ηφαιστείου του Βεζούβιου την καταστροφή και το συνεπακόλουθο θάψιμο, της Πομπηίας και του γειτονικού Ερκουλάνουμ, στη Ν. Ιταλία.

Διάβασα λοιπόν στο Βήμα της Κυριακής (ε, αφού το πήρα που το πήρα για το βιβλίο), ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο για τη μετατροπή ενός εγκεφάλου θύματος της έκρηξης σε γυαλί. Ομολογώ ότι παρά το γεγονός ότι η Πομπηία είναι από τους αρχαιολογικούς χώρους που είναι σίγουρα στο bucket list μου και έχω διαβάσει αρκετά γι’ αυτή, ενώ έχω δει και πολλά ντοκιμαντέρ, δεν είχα ξανακούσει για εγκέφαλο που έγινε γυαλί.

Το έψαξα λίγο και βρήκα πως η είδηση έχει γίνει λίγο viral τις τελευταίες ημέρες οπότε και δημοσιεύτηκε στο in.gr (του ίδιου ομίλου με το Βήμα), ενώ όλα ξεκίνησαν από μία μελέτη που δημοσιεύτηκε πριν δύο εβδομάδες στο επιστημονικό περιοδικό Nature.

Αυτή αναφέρεται στα μοναδικά απομεινάρια ενός άνδρα που απανθρακώθηκε στο Ερκολάνουμ, τη ρωμαϊκή πόλη που καταστράφηκε μαζί με την Πομπηία στην έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ.: τον εγκέφαλό του και τον νωτιαίο μυελό του (!) τα οποία μετατράπηκαν σε κάτι που μοιάζει με οψιδιανό λίθο, ένα είδος ηφαιστειακής υάλου.

Φαίνεται ότι, ξαπλωμένος όπως ήταν στο κρεβάτι του, ο νεαρός άνδρας δεν είχε περιθώριο αντίδρασης όταν ένα υπέρθερμο σύννεφο ηφαιστειακών αερίων τον σκότωσε ακαριαία και μετέτρεψε τον εγκέφαλό του σε μια μάζα από μαύρο γυαλί. Είναι μάλιστα η μοναδική γνωστή περίπτωση του παράξενου αυτού φαινομένου, για το οποίο μια νέα μελέτη προσφέρει τη μόνη μέχρι στιγμής εξήγηση.

Στη γεωλογία, γυαλί θεωρούνται τα άμορφα, μη κρυσταλλικά υλικά, το οποία συνήθως σχηματίζονται από την απότομη ψύξη λιωμένων ορυκτών.

Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύτηκε όπως είπαμε στο Scientific Reports του Nature, η υαλοποίηση προκλήθηκε από την απότομη πτώση της θερμοκρασίας έπειτα από ένα κύμα θέρμανσης που πρέπει να ξεπερνούσε τους 510 βαθμούς Κελσίου.

Οι ερευνητές εξέτασαν δείγματα του γυαλιού, στα οποία προηγούμενες μελέτες είχαν ανιχνεύσει πρωτεΐνες και λιπαρά οξέα.

«Η ύαλος που σχηματίστηκε από αυτή τη διαδικασία επέτρεψε τη διατήρηση του βιολογικού υλικού του εγκεφάλου και των μικροσκοπικών δομών τους» δήλωσε ο εγκληματολόγος Πιέρ Πάολο Πετρόνε του Πανεπιστημίου της Νάπολης «Φεντερίκο Β΄», μέλος της ερευνητικής ομάδας.

«Το μόνο άλλο είδος οργανικού γυαλιού για το οποίο έχουμε ενδείξεις είναι αυτό που παράγεται από κάποιες περιπτώσεις υαλοποίησης του ξύλου, σποραδικές περιπτώσεις που γνωρίζουμε από το Ερκολάνο και την Πομπηία. Σε καμία άλλη περίπτωση στον κόσμο δεν έχουμε υαλοποιημένα λείψανα ανθρώπων ή ζώων» πρόσθεσε ο Πετρόνε.

Ο άνδρας με τον γυάλινο εγκέφαλο ανακαλύφθηκε τη δεκαετία του 1960 σε ένα κτήριο γνωστό ως «Κολέγιο των Augustales», αφιερωμένο στον αυτοκράτορα Αύγουστο που είχε πεθάνει το 14 μ.Χ. Αναγνωρίστηκε ως άτομο νεαρής ηλικίας, πιθανώς επιστάτης του Κολεγίου.

Το υαλώδες υλικό στο κρανίο του ανακαλύφθηκε μόλις το 2020 και ανέτρεψε την εικόνα για το χρονικό της καταστροφής. Μέχρι τότε, οι ιστορικοί πίστευαν ότι τα θύματα του Ερκολάνο είχαν την ίδια τύχη με τους κατοίκους της Πομπηίας, οι οποίοι θάφτηκαν από «πυροκλαστικά κύματα», βαριά σύννεφα αερίου και τέφρας που κατέβηκαν με ταχύτητα από τις πλαγιές του Βεζούβιου και κάλυψαν την πόλη.

Ωστόσο ο σχηματισμός υάλου μαρτυρά ότι η θερμοκρασία έπεσε απότομα έπειτα από ένα αρχικό καυτό κύμα, κάτι που σημαίνει ότι τα θύματα σκοτώθηκαν από ένα κύμα καυτών αερίων και δεν καλύφθηκαν αμέσως από τέφρα.

Πρέπει να είχαν περάσει τουλάχιστον αρκετές ώρες μετά τον θάνατο του άνδρα και χιλιάδων άλλων κατοίκων όταν έφτασαν τα πυροκλαστικά κύματα που έθαψαν την πόλη σε βάθος αρκετών μέτρων.

«Όπως μαρτυρούν οι στάσεις των θυμάτων, ο επιστάτης του κολεγίου σκοτώθηκε αμέσως» είπε ο Πετρόνε. «Όλες οι ενδείξεις για τα θύματα του Ερκολάνο συμφωνούν ότι σκοτώθηκαν ακαριαία, πριν προλάβουν να το αντιληφθούν και χωρίς να υποφέρουν».

Η όλη φάση της έκρηξης και της καταστροφής των δύο πόλεων, επειδή είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε από αυτόπτες μάρτυρες και σύγχρονες γεωλογικές μελέτες λεπτό προς λεπτό πώς έλαβε χώρα, αλλά κυρίως επειδή η τέφρα που τις κάλυψε τις μετέτρεψε σε μία χρονοκάψουλα, η μελέτη της οποίας δίνει συνεχώς εκπληκτικές ανακαλύψεις, είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα.

Μία από αυτές τις ανακαλύψεις, είναι η ανάγνωση με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης μιας λέξης από τους απανθρακωμένους πάπυρους της βιβλιοθήκης του πεθερού του Ιούλιου Καίσαρα κατά πώς πιστεύεται, της ελληνικής λέξης ΠΟΡΦΥΡΑΣ:

Για να το ελαφρύνουμε όμως λιγάκι, εμένα όλα αυτά μου θύμισαν κάτι άλλο που είχε γίνει viral πριν 8-9 χρόνια από την Πομπηία: τον αυνανιζόμενο άνδρα ή όπως κυκλοφόρησε, the masturbating man.

Δεν ξέρω αν έχετε δει γενικά στην Πομπηία τα εκμαγεία των ανθρώπων που έχουν βρεθεί, αλλά είναι συγκλονιστικά. Τα σώματα των θυμάτων που εγκλωβίστηκαν μέσα στην τέφρα, αποσυντέθηκαν με την πάροδο του χρόνου και άφησαν κοιλότητες μέσα στις οποίες παρέμεναν μόνο τμήματα οστών. Το 1863, ο αρχαιολόγος Τζιουζέπε Φιορέλι άρχισε να δημιουργεί εκμαγεία των νεκρών χύνοντας γύψο μέσα σε αυτές τις κοιλότητες. Έτσι έχουμε βρει οικογένειες που αγκαλιάστηκαν στις τελευταίες στιγμές τους και έμειναν σ’ αυτή τη στάση για 1800 χρόνια, αλλά και τον φίλο που βλέπετε στην αρχή, που εκ πρώτης όψης φαίνεται να αποφάσισε να αφήσει τον μάταιο τούτο κόσμο “ικανοποιημένος”, εδώ σε ένα καυτό κοντινό πλάνο:

Και όταν λέω καυτό, εννοώ ότι το πυροκλαστικό κύμα και οι εξαιρετικά μεγάλες θερμοκρασίες που το συνόδευαν, μάλλον προκάλεσαν αυθόρμητη έναρξη μυικής ακαμψίας, ως αποτέλεσμα των πτωματικών σπασμών. Έτσι, πολλά από τα θύματα βρέθηκαν σε περίεργες στάσεις, το λιγότερο. Οπότε ο κακομοίρης μάλλον άδικα λιδορήθηκε, παρόλο που όταν πρωτοκυκλοφόρησε η φωτογραφία του βγήκαν πολλά επιτυχημένα ανέκδοτα.

Έρχεται η επιστήμη και μας χαλάει το αστείο, κατάλαβες φίλε μου; Τώρα θα μου πεις, ο άλλος κάηκε ζωντανός και εσύ βγάζεις ανέκδοτα σε βάρος του και θα έχεις δίκιο, γι’ αυτό το σταματάω και κλείνω με την ξενέρωτη και συνάμα συναρπαστική λειτουργία της επιστήμης: να εξετάζει θέσεις και δεδομένα, να διαμορφώνει άποψη βασισμένη σε αυτά και μόνο, αλλά και να είναι ικανή να αμφισβητεί συνεχώς τον εαυτό της, επαναπροσδιορίζοντας τις θέσεις της συνεχώς, επικαιροποιώντας τις.

Μ’ αυτό τον ξενέρωτο τρόπο λειτούργησαν και οι επιστήμονες του National Geographic πριν λίγες ημέρες, και πήραν τη μελέτη στο Nature για τον υαλοποιημένο εγκέφαλο και την ξεψάχνισαν, αμφισβητώντας τα αποτελέσματά της, καταλήγοντας στο φοβερό “extraordinary claims require extraordinary evidence” δηλαδή στο εξαιρετικοί ισχυρισμοί, απαιτούν εξαιρετικές αποδείξεις του Ίρβιν Γιάλομ, υπονοώντας ότι δεν αρκούν οι αποδείξεις για τα συμπεράσματα της μελέτης.

Έχετέ το στο νου σας αυτό, την επόμενη φορά που κάποιος θα σας μιλήσει για εξωγήινες πυραμίδες και λέσχες μπίλντεμπεργκ. Αυτοί είναι πρέπει να αποδείξουν τους απίθανους ισχυρισμούς τους με απτές αποδείξεις και όχι ενδείξεις και έωλες κρίσεις, όχι εσείς ότι οι ισχυρισμοί τους δεν ισχύουν.

Αναρωτιέμαι όμως τώρα, τι θα ήθελα να κάνω αν ήξερα ότι έχω μόνο λίγα λεπτά ζωής μπροστά μου…

Στη Μάχη της Κρήτης δημιουργήθηκαν πολλά και τραγουδήθηκαν εξίσου πολλά παλαιότερα τραγούδια. Όχι μόνο με ελληνικούς στίχους.

Τραγουδούσαν και οι Γερμανοί, αλλά γι’ αυτούς θα τα πούμε μιαν άλλη φορά.

Ανάμεσα στους «Βρετανούς» υπήρχαν Κύπριοι (οι οποίοι είχαν μερικά δικά τους τραγούδια) καθώς και Ισπανοί δημοκράτες φυγάδες από την Ισπανία του Φράνκο. Επίσης, Αυστραλοί και Νεοζηλανδοί. Ανάμεσα στους Νεοζηλανδούς υπήρχαν 619 πολεμιστές Μάορι. Αυστραλοί και Νεοζηλανδοί (λευκοί και Μάορι) τραγουδούσαν το ίδιο τραγούδι: Now is the Hour. Οι Μάορι το έλεγαν στη δική τους γλώσσα: Po Atarau.

Τώρα είναι η ώρα που πρέπει να πούμε αντίο
Σύντομα θα ταξιδεύεις πολύ μακριά στη θάλασσα
Όταν θα είσαι μακριά, να με θυμάσαι
Όταν επιστρέψεις θα με βρεις εδώ να περιμένω.

Το ηλιοβασίλεμα χάνει τη λάμψη του στη δύση
Η νύχτα σέρνεται πάνω απ’ την κοιλάδα
Τα πουλιά αγκαλιάζονται τρυφερά στις φωλιές τους
Σε λίγο ολόκληρος ο κόσμος θα κοιμάται.

[Θα σ’ έχω στα όνειρά μου αν μ’ έχεις κι εσύ
Τώρα μου λείπεις πολύ μακριά στη θάλασσα
Δεν είναι αποχαιρετισμός, είναι γλυκό αντίο
Κάποια μέρα θα ταξιδέψω τις θάλασσες για να σε βρω] – κατά Vera Lynn.

Τώρα είναι η ώρα…

Η μελωδία του ρομαντικού αυτού τραγουδιού ήταν καταγραμμένη στα 1913. Στη γλώσσα των Μάορι είχε δισκογραφηθεί τα 1930. Οι στίχοι άλλαζαν από δισκογράφηση σε δισκογράφηση, εκτός από την πρώτη στροφή. Πρέπει να το τραγουδούσε στα χρόνια του Β΄ΠΠ και η Vera Lynn, μια Βρετανίδα τραγουδίστρια κάπως σαν τη δική μας Σοφία Βέμπο, αν και το δισκογράφησε αργότερα. Αυτό που έχει ενδιαφέρον για μας είναι ότι το τραγουδούσαν στην Κρήτη, στα 1941 :

«Η μονάδα του Reg και των συντρόφων του ήταν προγραμματισμένο να εγκαταλείψουν τελευταίοι το νησί τη νύχτα της 31ης Μαΐου προς την 1η Ιουνίου.
Περίπου 72 άνδρες της μονάδας οπισθοφυλακής κατάφεραν να επιβιβαστούν στο τελευταίο αρματαγωγό μαζί με τους άλλους 4.000 στρατιώτες των συμμαχικών δυνάμεων που διέφυγαν εκείνο το βράδυ. Δυστυχώς, όμως, 535 άντρες του 2/7 Τάγματος δεν τα κατάφεραν.
Ο Reg έγραψε αργότερα ότι το σκάφος ήταν μόλις 20 μέτρα μακριά του, αλλά ήταν πολύ κουρασμένος για να κινηθεί πια.
Μαζί με τον διοικητή του 2/7 Τάγματος, αντιστράτηγο Theo Walker, ο Reg και περισσότεροι από 500 άνδρες της μονάδας του, ήταν μεταξύ των 5.000 στρατιωτών που έμειναν πίσω στην παραλία.
Εκείνη τη στιγμή, όπως λέγεται, συνέβη κάτι το πολύ συγκλονιστικό.
Σύμφωνα με τη βιογραφία του Reg Saunders, που έγραψε ο Harry Gordon, τη στιγμή που το αρματαγωγό σάλπαρε αθόρυβα από το λιμάνι, μερικοί στρατιώτες Μαορί -πιθανότατα από το 28ο τάγμα Maori- που είχαν προλάβει να επιβιβαστούν στο πλοίο άρχισαν να τραγουδούν το «Po Atarau» στους συντρόφους τους που άφησαν πίσω στην ακτή, που άρχισαν κι εκείνοι να το τραγουδούν.
Πολύ γρήγορα ένωσαν τις φωνές τους μαζί με αυτές των συντρόφων τους και οι Αυστραλοί με την αγγλική εκδοχή, «Now is the Hour». Μια γνήσια μοναδική στιγμή των ANZACs. Ακούγοντας τους στίχους σήμερα, είναι δύσκολο να σκεφτούμε ένα καταλληλότερο τραγούδι από αυτό για μια τόσο θλιβερή περίσταση.
Μέσα στο σκοτάδι, η φωνή των διασωθέντων ενώθηκε με τη φωνή εκείνων που μπροστά τους ανοιγόταν ένα αβέβαιο μέλλον: σύλληψη ή διαφυγή.
Ο Reg ήταν ένας από τους χιλιάδες στρατιώτες των συμμαχικών δυνάμεων που προσπάθησαν να αποφύγουν τη σύλληψη και ένας από τους 600 περίπου που κατάφεραν να διαφύγουν στην Αίγυπτο, αφού πέρασε έναν ολόκληρο χρόνο στην Κρήτη ως φυγάς, κατορθώνοντας να επιβιώσει με τη βοήθεια των γενναίων ντόπιων»

Now is the hour (Maori Farewell Song):

Now is the hour when we must say goodbye
Soon you'll be sailing far across the sea
While you're away, o, then remember me
When you return, you'll find me waiting here

Sunset glow fades in the west
Night o'er the valley is creeping
Birds cuddle down in their nest
Soon all the world will be sleeping

Now is the hour when we must say goodbye
Soon you'll be sailing far across the sea
While you're away, o, then remember me
When you return, you'll find me waiting here

Δεκαετία 1940: Τα τραγούδια

Σημ. Studying History:

Το τραγούδι πρωτοχρησιμοποιήθηκε με τους παραλλαγμένους Μάορι στίχους στον Α΄ Π.Π., ως αποχαιρετιστήριο τραγούδι για τους συμπατριώτες τους που έφευγαν για τον πόλεμο με το σώμα των ANZAC. Πολλοί έχασαν τη ζωή τους στην αποτυχημένη εκστρατεία των Βρετανών στην Καλλίπολη και στα στρατόπεδα της Κοινοπολιτείας στη Λήμνο, που είχε απελευθερωθεί μόλις δυόμιση χρόνια πριν από τον ελληνικό στόλο .

Ήταν τέτοια η επιτυχία του τραγουδιού, που στη συνείδηση των λευκών Νεοζηλανδών καθιερώθηκε ότι πρόκειται για παραδοσιακό τραγούδι των Μάορι. Παραλλάχθηκε δεκάδες φορές, για να γίνει παγκοσμίως γνωστό το 1947 από τον Bing Crosby. Τραγουδήθηκε επίσης μεταξύ άλλων από τον Frank Sinatra και τους Everly Brothers.

Εδώ από τη Haley Westenra, Nεοζηλανδή τραγουδίστρια, στη γλώσσα των Μάορι (παραλλαγμένο), αλλά και στα αγγλικά:

Pö atarau
E moea iho nei
E haere ana
Koe ki pämamao

Haere rä
Ka hoki mai anö
Ki i te tau
E tangi atu nei
On a moonlit night
I see in a dream
You going away
To a distant land

Farewell,
But return again
To your loved one,
Weeping here

"Haere ra,"
te manu tangi pai.
E haere ana,
koe ki pamamao.

Haere ra,
ka hoki mai ano,
Ki-i te tau,
e tangi atu nei

"Bon Voyage"
cries out the seabird
as you depart
for a distant land.

"Farewell,
but return again
to your loved one,
weeping here."

Και οι Pink Floyd, κύριε;

Στην 3rd side του δiπλού άλμπουμ των Pink Floyd, The Wall, μαζί με το Hey You που το ανοίγει και το Comfortably Numb που το κλείνει, βρίσκεται ένα τραγούδι μόλις ενάμιση λεπτού, με τίτλο Vera. Σύμφωνα με το Rolling Stone, ο Waters εμπνεύστηκε από το θάνατο του πατέρα του στον πόλεμο για να γράψει τα τραγούδια του άλμπουμ και καθώς τα έγραφε, θυμήθηκε τη Βρετανίδα τραγουδίστρια που έδινε κουράγιο στους στρατιώτες στο μέτωπο, Vera Lynn: “Does anybody here remember Vera Lynn? Remember how she said that/We would meet again/Some sunny day?/Vera, Vera/What has become of you?”

H Vera Lynn πέθανε σε βαθιά γεράματα, στην ηλικία των 103 ετών, 41 χρόνια μετά την κυκλοφορία του The Wall.

Και εδώ αν θέλετε να πάρετε μία γεύση από τον παραδοσιακό πολεμικό χορό των Μάορι, Χάκα: