Etymon has created a puzzle exclusively for Studying History readers. One word hidden behind six clues drawn from its etymological history.

Each of the clues narrows the field, moving from era and origin through linguistic path, literal meaning, cognates, historical or geographical context, and word length toward the answer.

Some puzzlers achieve Solved in 1. More reach the answer at Solved in 4 or Solved in 5. Some work through to Solved in 6. You can guess after any clue. How many do you need?

When you are ready, the Answer Card button at the bottom of this post will reveal the puzzle’s hidden word, etymology, and modern use on the Etymon Substack website.

1. Era and origin.

The word reached English three times. It came first in Anglo-Saxon England, shortened to stær, perhaps arriving through Celtic speech. When Bede’s chronicle of the English Church, completed in 731, was translated into Old English more than a century later, it told of an illiterate cowherd, Cædmon, who sang all the stær of Genesis.

Scholars of the same period borrowed it again directly from Latin, but that second form never took hold. Around the turn of the thirteenth century it returned through French, and this time it stayed. Behind the French lay Latin, and behind Latin lay Greek.

2. Linguistic path.

Formed first in Greek, it spread across the Greek-speaking world with the science and philosophy of Ionia, and Latin carried it on for the written account of what had happened. In French its senses fanned out. By the early twelfth century it could name the account of a single life, and by 1155 the deeds of a whole people. It returned to English around 1200, in the Ancrene Riwle, a guide written for three sisters preparing for lives as anchoresses, Christian recluses enclosed in cells, whose anonymous author promised to tell them tales aloud, since they were too long to write down.

3. Literal meaning.

Behind the Latin lay a Greek noun for a witness. From this the Greeks formed the word for inquiry. The noun descended from a Proto-Indo-European root, *weid-, meaning ‘to see’, and from seeing, ‘to know’. Sanskrit veda means ‘I know’, and names the Vedas, the oldest scriptures of India, meaning ‘knowledge’. In Old Irish the same root gave the word for ‘white’, meaning what is clearly seen, and Russian took from it one verb for seeing and, in its older form, another for knowing.

4. Cognates.

WIT and IDEA share the same ancient root. WIT is the Old English branch, meaning understanding and intellect, and around 1200 the wittes five were the five bodily senses. Its comic edge came late, in the 1540s, and to be at one’s wit’s end is a phrase six centuries old. IDEA arrived in the late fourteenth century from Plato, where it named the perfect form of a thing, the pattern held in the mind of God, and Cicero, writing in Latin, kept the word in Greek. At its own root it meant a thing seen. One branch of the family is the mind that knows, the other the form it sees, and this word stands between them.

5. Historical or geographical context.

By Shakespeare’s day it had become the name for a kind of play. When his collected works were printed in 1623, the title page divided them into comedies, tragedies, and a third kind bearing this word, the plays of the English kings.

The philosopher Thomas Hobbes defined it in 1651 as the register of the knowledge of fact. Its later life was lived in argument. Jane Austen’s young heroine in Northanger Abbey confessed she could not be interested in it, real and solemn as it was, and Oscar Wilde declared in 1890 that anybody can make it, only a great man can write it. Henry Ford, the carmaker, dismissed it in 1916 as more or less bunk, and in 1944 George Orwell observed that it was written by the winners. By 1989 it had found a new home, as the name a computer gives to a particular type of record.

6. Word length.

Seven letters.

Answer Card

Have you solved it yet? Reveal the puzzle’s hidden word, etymology, and modern use on the Etymon Substack website:

Reveal Answer Card

From the Heliconian Muses let us begin to sing

who hold the great and holy mount of Helicon

and dance on soft feet about the deep blue spring

and the altar of the almighty son of Cronos

and, when they have washed their tender bodies in Permessus

or in the Horse’s Spring or Olmeius, make their fair, lovely dances

upon highest Helicon and move with vigorous feet.¹

Thus begins Hesiod’s Theogony, the epic poem to which we owe the basis of Greek mythology: the genealogy of the gods. Every Greek region has its contribution to Greek culture. However, there are certain regions that possess a mythical grandeur, a historic route and an artistic influence with a Panhellenic range and a universal appeal. On such a region we will focus today, travelling through the legends and the history of its people: the magic mountain of Helicon.

(For the original version in Greek, scroll to the bottom)

As all Greek mountains, Helicon was connected early on in Greek history with lots of myths. According to one of them, Helicon and Kithairon, the two mountains in south Boeotia were brothers, though utterly different in character. While Helicon was mild and gentle, caring for his elderly parents, Kithairon was envious and greedy. Coveting the family fortune, he killed his father and then pushed his brother off a cliff, killing him too. However, by doing so, he fell off the cliff and died as well.

Subscribe now

The gods transformed both brothers into mountains. Due to his disrespect, Kithairon became the home of Erinyes, the chthonic deities of retribution. The 9 Muses, the divine patrons of arts and sciences, chose Helicon as their home, due to his kind and warm character. Since then, the Muses stroll, singing and dancing, around its holy springs of Olmeius, Permessus and Horse’s Spring (which, according to some, was created by the mythical winged horse, Pegasus, hitting his hoof on the ground), inspiring the poets.

Beside the Muses, the godly mountain hosted for a short while Dionysus, the god of wine and festivity. Dionysus was the son of Zeus and Semeli. Blinded by jealousy due to another one of Jovial’s many infidelities, Hera convinced Semeli to ask Zeus to emerge in front of her in his godly form. Zeus granted the favor and Semeli died thunderstruck, prematurely bearing his child, Dionysus. To save the child, Zeus sewed him in his thigh until 9 months passed and then handed him to Hermes, to hide him from Hera’s wrath. Hermes took Dionysus to Helicon, where he spent a happy childhood among the Muses.

Helicon was connected with Greek heroes as well, the most famous of whom was Hercules, born in nearby Thebes. According to tradition, as Hercules was passing by the city of Thespiae, at the foothills of Helicon, hunting a lion, he was invited by King Thespius to his palace. Honoring Hercules with his hospitality, Thespius asked a favor from the hero: to impregnate his 50 daughters. Hercules accepted and at the same night he made love to all 50 of them, fathering children with all of Thespius’ daughters.

On the southern slopes of Helicon lies the ancient port of Siphae (or Tipha), birthplace of Tiphys, the hero chosen by Jason as the Argo’s helmsman. He was skilful at predicting storms and could navigate the Argo by the stars and the sun’s course. He managed to guide the Argo through the Clashing Rocks (Symplegades), but died in the land of the Mariandyni, before reaching Colchis.

All these myths from Bronze and Early Iron Age reflect aspects of early Boeotian history. Heliconian people were skilful farmers and wine growers. They saw love as a divine power giving birth to all living creatures and through love they explained their mountain’s dense vegetation. In Thespiae, Helicon’s major city, stood a temple of Eros, a place of panhellenic pilgrimage, as well as a temple of Aphrodite. The Boeotians were also considered great shipbuilders, as the Argo was crafted in Siphae before being presented to Jason in Iolkos.

Helicon’s radiance soon transcended the borders of the Greek world. Ovid, in his Metamorphoses, mentioned the myth of the Pierides (the daughters of King Pierus) who competed with the 9 Muses on Helicon in singing, only to lose and be transformed into magpies. Dante Alighieri called upon Helicon’s springs to overflow and give him strength to write. John Milton, in his Paradise Lost, asks his own Muse to fly over Helicon, attempting in this way to show that Christian inspiration is superior to that of the ancient Greeks.

Boeotia was inhabited by the first Greek tribes migrating down into the Greek mainland. The Mycenaean kingdoms of Thebes and Orchomenos fought for dominance over this region, placing great importance on controlling the southern coast. With the emergence of city-states, Boeotia was divided into several independent ones, the most powerful of which was Thebes. Soon after, the Boeotians founded a confederation (Koinon), the Boeotian League, possibly the first league of its kind in Greek history.

In Helicon, most important city was Thespiae, which ruled over the smaller nearby towns Ascre (hometown of Hesiod), Lefktra, Thisvi and over the small Corinthian gulf ports of Korsiae (today Hostia), Sifai (today Alyki) and Kreusis (today Livadostra). Thespians fortified all ports in the Corinthian Gulf: the ruins of these fortifications can be seen even today.

Relations between the League members were not always smooth. First Plataea, and then Thespiae, disagreed or left the League, not being able to tolerate Thebes’ harsh leadership. This breach resulted in different strategies during the Persian Wars. While Thebes submitted to the Persians, “giving earth and water”, Plataea and Thespiae fought alongside the rest of the Greeks against the invaders. The Plataeans fought alongside the Athenians at the Battle of Marathon in 490 BC.

The case of the Thespians, though, is even more remarkable. During the Battle of Thermopylae in 480 BC, after the Persians passed behind Greek lines through the Anopaia Path, the Spartan king Leonidas urged the rest of the Greek army to flee before being surrounded. The only Greek warriors who refused to leave were the seer Megistias (who had foreseen his death) and the 700 Thespians under General Demophilus, who declared that they would not abandon the Spartans.

During Thermopylae’s last stand, all the Thespians were killed. The Persian army conquered Boeotia and sacked Thespiae. This, however, didn’t prevent the Thespians from sending a new army the following year (479 BC) to fight alongside the other Greeks at the Battle of Plataea, ultimately helping to defeat and oust the Persians from mainland Greece.

While the 300 Spartans received justified glory for their bravery and self-sacrifice, the 700 Thespians remained in their shadow. Although no law (like the Spartan ethos to “return either with your shield or on it”) compelled them to stand, their self-sacrifice was largely ignored. However, the most eloquent recognition comes from a foreigner, the Scottish poet Norman Cameron (1905-1953), who wrote the poem “The Thespians at Thermopylae” in their honor.

Even though Heliconian soldiers didn’t have the much deserved glory, Helicon was famous for its poets. Hesiod was born in Ascra, a little town near the valley of the Muses. His father had fled the coastal city of Cyme, in Asia Minor, possibly financially ruined. Hesiod became the father of the so called “didactic epic poetry”, leaving to us, amongst others, the long poems “Theogony” and “Works and Days”.

He was the first poet ever to reveal his name and life details in his poems. What is more, he is the only one, who (according to tradition) defeated the great Homer in a poetic competition, winning a tripod and dedicating it to the Muses. Although Homer’s poems are a bit earlier than those of Hesiod, meaning the two poets could not possibly have met, let us Heliconians believe that tale…

What remains today of Helicon’s magic? Why should its history matter to us, wherever we come from? The answer is simple: Helicon and its people are a microcosm of every region, of all people. It is a place that, without dominating Greek history, left a clear mark not only on Greek culture but on the world’s heritage, with its ancient cities, myths, poets, and warriors.

Today, Helicon is largely ignored. Despite the great efforts of archaeologists to excavate and preserve the castles and ruins of its ancient cities, research is slow due to a lack of funding. This text is dedicated to these archaeologists as a small token of appreciation.

Just as we began this text on Helicon poetically, we will also end it in the same way, with the words of the Scottish poet Norman Cameron on the Heliconian warriors:

The honours that the people give always

Pass to those use-besotted gentlemen

Whose numskull courage is a kind of fear,

A fear of thought and of the oafish mothers

(‘Or with your shield or on it’) in their rear.

Spartans cannot retreat. Why, then, their praise

For going forward should be less than others.

But we, actors and critics of one play,

Of sober-witted judgment, who could see

So many roads, and chose the Spartan way,

What has the popular report to say

Of us, the Thespians at Thermopylae?²

About the Author: is a lawyer, an archaeologist, and the co-founder and editor of lavyrinthos.gr, a history website. He is also a published author of a book and several articles on banking law.

¹Hesiod, Theogony. English translation by Hugh G. Evelyn-White. Published online by the Foundation of the Hellenic World (IME)

²Cameron, Norman. The Thespians at Thermopylae, The Collected Poems of Norman Cameron. London: The Hogarth Press, 1957. Published online by davidsuttonpoetry.com

(ακολουθεί το κείμενο στα ελληνικά)

Το Μαγικό Βουνό: Μύθοι και Ήρωες στον Ελικώνα

Με τις Ελικωνιάδες Μούσες ας αρχίσουμε το τραγούδι·

που κατοικούν τον Ελικώνα, όρος μέγα κι ιερό,

και χορεύουν γύρω από μενεξεδένια κρήνη με πόδια ανάλαφρα,

στον βωμό του παντοδύναμου γιου του Κρόνου

κι αφού λούσουν το τρυφερό κορμί τους στα νερά του Περμησσού

και της Ιπποκρήνης ή του θεϊκού Ολμειού

στου Ελικώνα τις απάτητες κορφές στήνουν χορούς

όμορφους, χαριτωμένους, τον ρυθμό κρατώντας με τα πόδια τους.

Έτσι ξεκινά ο Ησίοδος τη Θεογονία, το έπος, στο οποίο οφείλουμε τη βάση της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας: τη γενεαλογία των θεών. Κάθε γη ελληνική έχει τη σημασία της στον ελληνικό πολιτισμό• υπάρχουν, όμως, ορισμένοι τόποι που το μυθολογικό τους βάρος, η ιστορική τους πορεία και η καλλιτεχνική τους επιρροή τους χαρίζει πανελλήνια εμβέλεια. Ένας τέτοιος τόπος είναι αυτός με τον οποίο θ’ ασχοληθούμε σήμερα, ταξιδεύοντας στους μύθους του και την ιστορία των κατοίκων του: το μαγικό βουνό του Ελικώνα.

Όπως όλα τα υπόλοιπα βουνά, ο Ελικώνας συνδέθηκε από νωρίς με πολλούς μύθους. Σ’ έναν απ’ αυτούς, ο Ελικώνας κι ο Κιθαιρώνας, τα δύο βουνά που δεσπόζουν στη νότια Βοιωτία, ήταν αδέλφια, αλλά πολύ διαφορετικά στο χαρακτηρα: ο μεν Ελικώνας ήταν ήπιος κι ευγενής, γηροκομώντας τους γονείς του πιστός στο καθήκον του, ενώ ο Κιθαιρώνας ήταν ζηλόφθονος κι άπληστος. Επιθυμώντας να αποκτήσει ολόκληρη την πατρική περιουσία, σκότωσε τον πατέρα του κι έπειτα πέταξε τον αδερφό του με δόλιο τρόπο σ’ ένα γκρεμό, σκοτώνοντάς τον• παρασύρθηκε, όμως, κι ο ίδιος από την ορμή του, έπεσε στο γκρεμό και πέθανε.

Οι θεοί μεταμόρφωσαν τα δύο αδέλφια σε βουνά. Ο Κιθαιρώνας, λόγω της ασέβειας του, έγινε κατοικία για τις Ερινύες. Οι 9 Μούσες, λόγω του ευγενικού και στοργικού χαρακτήρα του, επέλεξαν τον Ελικώνα για κατοικία. Από τότε γυρνούν χορεύοντας και τραγουδώντας στις ιερές πηγές του, τον Ολμειό, τον Περμησσό και στην Ιπποκρήνη (λένε πως τη δημιούργησε ο Πήγασος, χτυπώντας το έδαφος με την οπλή του ποδιού του), χαρίζοντας έμπνευση στους ποιητές.

Εκτός από τις Μούσες, όμως, το θεϊκό βουνό φιλοξένησε για λίγο και το θεό του κρασιού. Ο Διόνυσος ήταν γιος του Δία και της Σεμέλης. Τυφλωμένη από ζήλεια για τα παραστρατήματα του Δία, η Ήρα έπεισε τη Σεμέλη να ζητήσει από το βασιλιά των θεών να εμφανισθεί μπροστά της με όλη του τη θεϊκή υπόσταση. Όταν ο Δίας εμφανίσθηκε μέσα σε αστραπές, η Σεμέλη πέθανε κεραυνοβολημένη, κυοφορώντας το Διόνυσο. Για να σώσει το μωρό, ο Δίας το έραψε στο μηρό του εωσότου πέρασαν οι 9 μήνες κύησης κι έπειτα το παρέδωσε στον Ερμή για να τον κρύψει από την οργή της Ήρας. Ο Ερμής το παρέδωσε στις Μούσες στον Ελικώνα, όπου ο Διόνυσος πέρασε ευτυχισμένα τα πρώτα παιδικά του χρόνια.

Ο Ελικώνας συνδέθηκε, εκτός των θεών, και με πολλούς ήρωες. Ο πιο ονομαστός ήταν ο Ηρακλής, ο οποίος άλλωστε είχε γεννηθεί λίγο βορειότερα, στη Θήβα. Μία παράδοση τον θέλει να περνά από τις Θεσπιές, πόλη στη σκιά του Ελικώνα, καθοδόν για το κυνήγι του λιονταριού του Κιθαιρώνα. Ο βασιλιάς της πόλης Θέσπιος, τηρώντας τους κανόνες, τον φιλοξένησε στο παλάτι του με όλες τις τιμές, ζήτησε, όμως, από τον Ηρακλή να γονιμοποιήσει τις πενήντα θυγατέρες του. Ο Ηρακλής δέχθηκε πρόθυμα και το ίδιο βράδυ συνευρέθηκε και με τις πενήντα θυγατέρες του βασιλιά. Εννέα μήνες αργότερα, ο βασιλιάς απέκτησε πενήντα εγγόνια, απευθείας καταγόμενα από τον ημίθεο ήρωα.

Στη νότια άκρη του Ελικώνα, από το λιμάνι Σίφαι ή Τίφα καταγόταν ο Τιφύς, ο γιος του Αγνία. Ο Ιάσονας τον επέλεξε για τιμονιέρη στην Αργώ. Ήταν δεινός στο να προβλέπει τρικυμίες και μπορούσε να κατευθυνει την Αργώ με τη θέση των άστρων και την τροχιά του ήλιου. Κατάφερε να περάσει τις Συμπληγάδες Πέτρες, αλλά πέθανε στη χώρα των Μαριανδυνών, πριν φτάσει στην Κολχίδα.

Όλοι αυτοί οι μύθοι, που σμιλεύτηκαν στην ύστερη μυκηναϊκή και τη γεωμετρική εποχή, αντανακλούν εικόνες της πρώιμης ιστορίας της Βοιωτίας. Οι κάτοικοι του Ελικώνα είχαν μεγάλη παράδοση στη γεωργία και ειδικά στην αμπελουργία. Αντιλαμβάνονταν τον έρωτα ως μια θεϊκή, γονιμοποιό δύναμη δημιουργίας όλων των όντων της φύσης κι έτσι εξηγούσαν την πυκνή βλάστηση στο ιερό βουνό τους. Στις Θεσπιές, κυρίαρχη πόλη του Ελικώνα, υπήρχε ναός του Έρωτα, που αποτελούσε πανελλήνιο προσκύνημα, καθώς και ναός της Αφροδίτης. Επιπλέον, θεωρούνταν σπουδαίοι ναυπηγοί, καυχώμενοι ότι η Αργώ ναυπηγήθηκε στις Σίφες κι ύστερα ταξίδεψε ως την Ιωλκό.

Η ακτινοβολία του Ελικώνα ξεπέρασε γρήγορα τα όρια του ελληνικού κόσμου. Ο Οβίδιος στις «Μεταμορφώσεις» του αναφέρθηκε στο μύθο των Πιερίδων (θυγατέρων του βασιλιά της Πιερίας), που διαγωνίσθηκαν στον Ελικώνα κατά των 9 Μουσών στο τραγούδι, μόνο για να χάσουν και να μεταμορφωθούν σε κίσσες. Ο Δάντης στη «Θεία Κωμωδία» επικαλείται τον Ελικώνα για να ξεχειλίσουν οι πηγές του και να του δώσουν δύναμη να γράψει. Ο Τζον Μίλτον στο δικό του «Χαμένο Παράδεισο» ζητά από τη δική του Μούσα να πετάξει πάνω από τον Ελικώνα, προσπαθώντας μ’ αυτόν τον τρόπο να δείξει ότι η χριστιανική έμπνευση είναι ανώτερη της αρχαίας ελληνικής.

Η περιοχή του Ελικώνα κατοικήθηκε από τα πρώτα ελληνικά φύλα που κατέβηκαν στον ελληνικό χώρο. Τα μυκηναϊκά βασίλεια της Θήβας και του Ορχομενού έριζαν για την κυριαρχία στη Βοιωτία, έδιναν δε μεγάλη σημασία στον έλεγχο των παραλίων του Κορινθιακού. Με τη δημιουργία των πόλεων-κρατών κατά την αρχαϊκή εποχή, η Βοιωτία διαιρέθηκε σε πολλές πόλεις-κράτη, σπουδαιότερη των οποίων ήταν η Θήβα. Σύντομα, από τις απαρχές ακόμη της αρχαϊκής εποχής, δημιουργήθηκε το Κοινό των Βοιωτών, η πρώτη ίσως συνομοσπονδία κρατών στην αρχαιότητα.

Στην περιοχή του Ελικώνα, η μεγαλύτερη πόλη ήταν οι Θεσπιές, οι οποίες είχαν υπό την επικυριαρχία τους τις μικρότερες πόλεις γύρω από τον Ελικώνα, την Άσκρη, πατρίδα του ποιητή Ησιόδου, τη Θίσβη, τα Λεύκτρα, καθώς και τα λιμάνια στον Κορινθιακό Κορσιαί (σημερινά Χώστια), Σίφαι (σημερινή Αλυκή) και Κρεύσις (σημερινή Λιβαδόστρα). Οι Θεσπιές ως επικυρίαρχοι είχαν οχυρώσει τα λιμάνια στον Κορινθιακό, υπολείμματα δε των οχυρώσεων αυτών και των πολισμάτων στον Κορινθιακό σώζονται ως σήμερα.

Η σχέση ανάμεσα στα μέλη του Κοινού των Βοιωτών δεν ήταν πάντα ομαλή. Πρώτα οι Πλαταιές κι έπειτα οι Θεσπιές αποχώρησαν ή διαχώρισαν τη θέση τους, μην αντέχοντας την αυταρχική πολιτική της Θήβας. Η αντίθεση αυτή είχε σαν αποτέλεσμα τελείως διαφορετική στάση κατά τους μηδικούς πολέμους. Ενώ η Θήβα μήδισε, δίνοντας γη και ύδωρ στους Πέρσες, οι Πλαταιείς και οι Θεσπιείς πολέμησαν στο πλευρό των υπόλοιπων Ελλήνων. Οι Πλαταιείς έσπευσαν να πολέμήσουν στο Μαραθώνα δίπλα στους Αθηναίους το 490 π.Χ.

Η περίπτωση των Θεσπιέων, όμως, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Κατά τη διάρκεια της μάχης στις Θερμοπύλες το 480 π.Χ., μετά την κατάληψη της Ανοππαίας ατραπού από τους Πέρσες, ο βασιλιάς της Σπάρτης Λεωνίδας προέτρεψε όλους τους υπόλοιπους Έλληνες να φύγουν. Οι μόνοι που αρνήθηκαν να φύγουν ήταν ο μάντης Μεγιστίας (που είχε προβλέψει το θάνατό του) και 700 Θεσπιείς με αρχηγό το Δημόφιλο, που δήλωσαν ότι δεν θα αφήσουν μόνους τους 300 Σπαρτιάτες. Στην τελική μάχη, όπου διακρίθηκε για την ανδρεία του ο Θεσπιεύς Διθύραμβος του Αρματίδη, όλοι οι Θεσπιείς έπεσαν μαχόμενοι. Ο περσικός στρατός κατέλαβε τη Βοιωτία και κατέστρεψε την πόλη τους. Αυτό βέβαια δεν τους εμπόδισε την επόμενη χρονιά να στείλουν στρατό να πολεμήσει με τους υπόλοιπους Έλληνες στη μάχη των Πλαταιών.

Ενώ οι 300 του Λεωνίδα βρήκαν δικαιολογημένη δόξα για την ανδρεία και την αυτοθυσία τους, οι 700 Θεσπιείς έμειναν στη σκιά τους. Αν και κανένας νόμος «ή ταν ή επί τας» δεν τους επέβαλε να μείνουν, η αυτοθυσία τους παραγνωρίσθηκε. Η πιο εύγλωττη αναγνώριση της γενναιότητάς τους προέρχεται από έναν ξένο: από το Σκωτσέζο ποιητή Norman Cameron (1905-1953), ο οποίος έγραψε γι’ αυτούς το ποίημα “The Thespians at Thermopylae”.

Αν και οι πολεμιστές του δεν είχαν την αίγλη που τους ταιριάζει, ο Ελικώνας έτυχε της μεγαλύτερης αναγνώρισης για τους ποιητές του. Ο Ησίοδος γεννήθηκε στη μικρή πόλη Άσκρη, κοντά στην κοιλάδα των Μουσών. Ο πατέρας του καταγόταν από την Κύμη της Μ. Ασίας, απ’ όπου έφυγε (μάλλον κατεστραμμένος οικονομικά) και εγκαταστάθηκε στη Βοιωτία. Ο Ησίοδος έγινε ο θεμελιωτής του διδακτικού έπους, αφήνοντάς μας, μεταξύ άλλων, δύο μακροσκελή επικά ποιήματα, τη «Θεογονία» και το «Έργα και ημέραι». Ήταν ο πρώτος ποιητής στην ιστορία, που αποκάλυψε στο έργο του το όνομά του, καθώς και στοιχεία της ζωής του. Επίσης, είναι ο μονος που, κατά την παράδοση, κέρδισε τον Όμηρο, τον πατέρα όλων των ποιητών, σε ποιητικό αγώνα, παίρνοντας για βραβείο του έναν τρίποδα, που αφιέρωσε στις Μούσες του Ελικώνα. Αν και τα ομηρικά έπη είναι κατ’ άρτι προγενέστερα των επών του Ησιόδου, με συνέπεια οι δύο ποιητές μάλλον να μη συνέπεσαν χρονικά, αφήστε εμάς του Ελικώνα να το πιστεύουμε...

Τι μένει σήμερα από την αρχαία μαγεία του Ελικώνα; Γιατί να μας αφορά η ιστορία του, απ’ όπου κι αν καταγόμαστε; Η απάντηση είναι απλή: ο Ελικώνας και οι άνθρωποί του είναι μικρογραφία κάθε τόπου, κάθε λαού. Είναι ένας τόπος, που χωρίς να πρωτοστατήσει στην ελληνική ιστορία, άφησε καθαρό αποτύπωμα στον ελληνικό πολιτισμό με τις αρχαίες πόλεις του, τους μύθους του, τους ποιητές και τους πολεμιστές του. Και είναι αρκετά παραγνωρισμένος, καθώς παρά τις φιλότιμες προσπάθειες των αρχαιολόγων μας, που ανασκάπτουν και συντηρούν τα κάστρα, τα ερείπια των αρχαίων πόλεων και των οδών που τις συνέδεαν, η αρχαιολογική έρευνα δεν έχει προχωρήσει όσο θα θέλαμε, ελλείψει πόρων και κρατικής αρωγής. Σ’ αυτούς τους αρχαιολόγους είναι αφιερωμένο το κείμενο αυτό.

Κι αφού ξεκινήσαμε ποιητικά για το βουνό των μουσών, έτσι θα κλείσουμε, με τα λόγια του σκωτσέζου ποιητή για τους πολεμιστές του. Οι τιμές που οι άνθρωποι δίνουν πάντα πηγαίνουν σ’ εκείνους τους συνεπαρμένους απ’ τη συνήθεια λεβέντες που το χοντροκέφαλο θάρρος τους είναι ένα είδος φόβου φόβος για σκέψη και για βλακώδεις μητέρες με το «ή ταν ή επί τας» στα νώτα τους

Οι Σπαρτιάτες δεν επιτρέπεται να υποχωρούν. Ο έπαινος λοιπόν γι’ αυτούς, που έτσι στη μάχη προχωρούν, μικρότερος θα’ πρεπε να’ ναι από των άλλων.

Αλλά εμείς, ηθοποιοί και κριτικοι ενός έργου

γεμάτου νηφάλια κι μυαλωμένη κρίση, που μπορούμε και διακρίνουμε

τόσους πολλούς δρόμους, διαλέγουμε ωστόσο το σπαρτιάτικο το δρόμο

Τι έχει λοιπόν να πει η επίσημη ιστορία

για μας, τους Θεσπιείς στις Θερμοπύλες;

Γιάννης Δρίτσουλας

Subscribe now